เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์ และภาวะช่องคลอดหดเกร็ง (Vaginismus/GPPPD)

"ทุกครั้งที่จะมีอะไรกัน หนูเกร็งไปทั้งตัว" "หมอคนก่อนบอกว่าทำใจให้สบาย เดี๋ยวก็ดีเอง" ถ้าคุณเคยได้ยินคำแนะนำแบบนี้แล้วไม่ดีขึ้น ผมอยากให้รู้ว่าความเจ็บของคุณเป็นเรื่องจริง มีกลไกที่อธิบายได้ และมีวิธีรักษาที่เป็นขั้นตอนครับ

ภาวะนี้เรียกว่าอะไร

• Dyspareunia คือคำทั่วไปของอาการเจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์ ใช้ได้ทุกเพศ
• Vaginismus หรือช่องคลอดหดเกร็ง คือกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานรอบช่องคลอดเกร็งขึ้นเองเมื่อจะมีการสอดใส่ จนสอดใส่ยากหรือไม่ได้
• GPPPD (Genito-Pelvic Pain/Penetration Disorder) ใน DSM-5 ปี 2013 และ DSM-5-TR ปี 2022 ได้รวม Vaginismus กับ Dyspareunia ในผู้หญิงเป็นกลุ่มเดียว เพราะในทางคลินิกแยกจากกันได้ยาก

ตามเกณฑ์ GPPPD ต้องมีปัญหาอย่างน้อย 1 ใน 4 ข้อนี้ ซ้ำ ๆ นานอย่างน้อย 6 เดือน และทำให้ทุกข์ใจ

1. สอดใส่ทางช่องคลอดได้ยาก
2. เจ็บบริเวณปากช่องคลอด ในช่องคลอด หรืออุ้งเชิงกรานอย่างชัดเจนขณะสอดใส่หรือพยายามสอดใส่
3. กลัวหรือกังวลอย่างมากว่าจะเจ็บ ทั้งก่อน ระหว่าง หรือเมื่อคาดว่าจะมีการสอดใส่
4. กล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานเกร็งหรือหดตัวอย่างชัดเจนเมื่อพยายามสอดใส่

อาการเหล่านี้อาจเกิดตอนใส่ผ้าอนามัยแบบสอด ตอนตรวจภายใน หรือตอนมีเพศสัมพันธ์ก็ได้

วงจรความเจ็บ ความกลัว และการเกร็ง

กลไกที่พบบ่อยคือ เจ็บครั้งแรก → กลัวว่าจะเจ็บอีก → กล้ามเนื้อเกร็งโดยไม่ตั้งใจ → ช่องคลอดไม่ผ่อนและไม่ชุ่มชื้น → เจ็บมากขึ้น วนแบบนี้จนร่างกาย "จำ" ไว้ นี่คือเหตุผลที่การฝืนทนทำให้แย่ลง และการบอกให้ "ทำใจให้สบาย" เฉย ๆ มักไม่พอ

1. 1
   เจ็บ ครั้งแรกจากสาเหตุทางกายหรือประสบการณ์
2. 2
   กลัว ว่าจะเจ็บอีกคาดการณ์ล่วงหน้าทุกครั้ง
3. 3
   กล้ามเนื้อ เกร็งเกิดเองโดยไม่ตั้งใจ
4. 4
   ไม่ผ่อน ไม่ชุ่มชื้นช่องคลอดไม่พร้อม
5. 5
   เจ็บ มากขึ้นร่างกายจำวงจรไว้

การฝืนทนทำให้แย่ลง การบอกให้ทำใจสบายอย่างเดียวมักไม่พอ

สาเหตุที่หมอจะมองหา

ด้านร่างกาย

• ความแห้งจากฮอร์โมนลด เช่น วัยหมดประจำเดือน หลังคลอด ให้นม ยาคุมบางชนิด อ่าน ช่องคลอดแห้ง (GSM)
• ภาวะปวดบริเวณปากช่องคลอด (Vestibulodynia) ซึ่งเป็นสาเหตุที่พบบ่อยของการเจ็บตรงปากช่องคลอด
• การติดเชื้อ เช่น เชื้อรา หรือโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์บางชนิด อ่าน โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์
• โรคผิวหนังบริเวณอวัยวะเพศ แผลจากการคลอด
• ถ้า เจ็บลึก ๆ ในอุ้งเชิงกราน อาจเกี่ยวกับเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ ซีสต์ หรือการอักเสบในอุ้งเชิงกราน

ด้านจิตใจและประสบการณ์

• ความกังวล ความเชื่อว่าเรื่องเพศเป็นเรื่องผิด หรือขาดข้อมูลเรื่องร่างกายตัวเอง
• ประสบการณ์ที่เจ็บหรือถูกบังคับในอดีต รวมถึงการตรวจภายในที่ไม่อ่อนโยน

ด้านความสัมพันธ์

• ความกดดันเรื่องต้องมีลูก หรือกลัวว่าคู่จะทิ้ง
• การกระตุ้นไม่พอ เร่งรีบ หรือไม่กล้าบอกว่าเจ็บ

การตรวจ ทำได้อย่างอ่อนโยน

ผมเริ่มจากการพูดคุยเสมอ การตรวจร่างกายทำเมื่อคุณพร้อมเท่านั้น คุณเป็นคนควบคุมจังหวะ บอกให้หยุดได้ทุกเมื่อ และในบางกรณีอาจเริ่มด้วยการดูภายนอกอย่างเดียวก่อน การตรวจที่ดีควรทำให้คุณรู้สึกปลอดภัยขึ้น ไม่ใช่กลัวมากขึ้น

การรักษามีอะไรบ้าง

• รักษาสาเหตุทางกาย เช่น รักษาการติดเชื้อ เอสโตรเจนเฉพาะที่สำหรับความแห้ง ยาชาเฉพาะที่ในบางกรณีตามที่แพทย์สั่ง
• กายภาพบำบัดอุ้งเชิงกราน (Pelvic Floor Physical Therapy) สอนให้รู้จักและคลายกล้ามเนื้อ การหายใจ และการผ่อนคลาย มีหลักฐานดีในการลดความเจ็บ
• อุปกรณ์ขยายช่องคลอด (Vaginal Dilator) ฝึกทีละขนาด ในเวลาที่ผ่อนคลายและคุณควบคุมเองทั้งหมด เพื่อสอนร่างกายใหม่ว่าการสอดใส่ไม่จำเป็นต้องเจ็บ
• การบำบัดความคิดและพฤติกรรม (CBT) และ Sex Therapy ช่วยลดความกลัวและเปลี่ยนวงจร
• งดการสอดใส่ชั่วคราว แล้วกลับมาใกล้ชิดกันแบบไม่มีเป้าหมาย เช่น Sensate Focus ช่วยลดความกดดันได้มาก
• การฉีดโบทูลินัมท็อกซินที่กล้ามเนื้อ มีการศึกษาใน Vaginismus ที่รักษาแบบอื่นไม่ได้ผล เป็นการใช้นอกข้อบ่งใช้และต้องทำโดยแพทย์ที่มีประสบการณ์

การรู้จักร่างกายตัวเองอย่างค่อยเป็นค่อยไป บางคนใช้อุปกรณ์อย่างปลอดภัยเป็นส่วนหนึ่งของการฝึก อ่าน ของเล่นผู้ใหญ่และการช่วยตัวเองอย่างปลอดภัย

รักษาสาเหตุทางกาย

• รักษาการติดเชื้อ
• เอสโตรเจนเฉพาะที่เมื่อแห้ง

กายภาพอุ้งเชิงกราน

• เรียนรู้และคลายกล้ามเนื้อ
• ฝึกหายใจ ผ่อนคลาย

อุปกรณ์ขยาย

• ฝึกทีละขนาด
• คุณควบคุมเองทั้งหมด

ใจและคู่

• CBT และ Sex Therapy
• งดสอดใส่ชั่วคราว Sensate Focus

การรักษาทุกอย่างเป็นไปตามที่แพทย์ประเมิน และทำในจังหวะที่คุณพร้อม

ถ้าคุณเป็นคู่ของผู้ที่เจ็บ

สิ่งที่ช่วยมากที่สุดคือ เชื่อเมื่อเขาบอกว่าเจ็บ หยุดทันทีเมื่อขอ ไม่ตำหนิ และร่วมเรียนรู้ไปด้วยกัน ความใกล้ชิดมีได้หลายรูปแบบที่ไม่ต้องสอดใส่ ถ้าคุยกันยาก อ่าน ปัญหาคู่รักและวิธีคุยกันให้เข้าใจ

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์

• เจ็บเกือบทุกครั้ง หรือสอดใส่ไม่ได้เลย
• เจ็บลึกในอุ้งเชิงกราน ปวดประจำเดือนมากผิดปกติ หรือมีเลือดออกหลังมีเพศสัมพันธ์
• มีไข้ ตกขาวผิดปกติ หรือแผลที่อวัยวะเพศ
• ความเจ็บเกิดหลังเหตุการณ์ที่ถูกบังคับหรือล่วงละเมิด หากต้องการความช่วยเหลือเร่งด่วน โทร 1300 หรือ 191 และสายด่วนสุขภาพจิต 1323

ที่ Dr. Kris Clinic เราดูแลด้วยความเข้าใจ ไม่เร่ง ไม่ตัดสิน ประเมินทั้งร่างกาย จิตใจ และความสัมพันธ์ และส่งต่อกายภาพอุ้งเชิงกรานหรือสูตินรีแพทย์เมื่อจำเป็นครับ