สุขภาพเพศหญิง: ปัญหาที่พบบ่อย และเริ่มดูแลตัวเองตรงไหน

ผู้หญิงหลายคนที่มาคุยกับผม มักเริ่มประโยคด้วยคำว่า "ไม่รู้ว่าเรื่องแบบนี้ควรมาหาหมอไหม" คำตอบคือควรครับ ปัญหาทางเพศเป็นเรื่องสุขภาพเหมือนความดันหรือการนอนไม่หลับ มีสาเหตุ มีวิธีประเมิน และส่วนใหญ่ดีขึ้นได้ บทความนี้เป็นแผนที่ภาพรวม เพื่อให้คุณรู้ว่าอาการที่เจออยู่น่าจะอยู่ตรงไหน และควรอ่านต่อเรื่องอะไร

สุขภาพเพศหญิงคืออะไร

สุขภาพทางเพศ (Sexual Health) ไม่ได้แปลว่า "ต้องมีเซ็กซ์บ่อย" หรือ "ต้องถึงจุดสุดยอดทุกครั้ง" องค์การอนามัยโลกมองว่าคือภาวะที่ร่างกาย อารมณ์ จิตใจ และความสัมพันธ์ในเรื่องเพศเป็นไปอย่างปลอดภัย มีความสุข และอยู่บนความยินยอม

ดังนั้นผู้หญิงที่ไม่ค่อยมีเพศสัมพันธ์แต่รู้สึกสบายใจกับชีวิตตัวเอง ไม่ได้ถือว่ามีปัญหา ปัญหาจะเริ่มเมื่อสิ่งที่เกิดขึ้น ทำให้คุณทุกข์ใจ เจ็บ หรือกระทบความสัมพันธ์

ปัญหาที่พบบ่อยในผู้หญิง

• ความต้องการทางเพศลดลง ไม่ค่อยคิดถึงเรื่องเพศ ไม่อยากเริ่ม หรือรู้สึกเฉย ๆ แม้รักกันดี อ่านเพิ่มที่ ความต้องการทางเพศลดลง (HSDD)
• ไม่ตื่นตัวทางเพศ ใจอาจอยาก แต่ร่างกายไม่ตอบสนอง หรือทั้งใจและกายไม่ไปด้วยกัน ในเกณฑ์ DSM-5-TR เรียกรวมว่า FSIAD
• ช่องคลอดแห้ง แสบ คัน พบมากในวัยหมดประจำเดือน หลังคลอด ช่วงให้นม หรือจากยาบางชนิด อ่านต่อที่ ช่องคลอดแห้ง (GSM)
• เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์ หรือสอดใส่ไม่ได้ ตั้งแต่เจ็บเล็กน้อยจนถึงกล้ามเนื้อเกร็งจนสอดใส่ไม่ได้เลย ดู เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์และ Vaginismus
• ถึงจุดสุดยอดยาก หรือไม่เคยถึง ดู ไม่ถึงจุดสุดยอดในผู้หญิง
• การติดเชื้อทางเพศสัมพันธ์ บางโรคไม่มีอาการ จึงควรตรวจเมื่อมีความเสี่ยง อ่านภาพรวมที่ โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ที่พบบ่อย

หลายคนมีมากกว่าหนึ่งข้อพร้อมกัน เช่น ช่องคลอดแห้ง ทำให้เจ็บ พอเจ็บบ่อยก็ไม่อยาก ปัญหาเหล่านี้จึงควรดูเป็นภาพรวม ไม่แยกเป็นชิ้น ๆ

1. 1
   ช่องคลอด แห้งจากฮอร์โมน หลังคลอด หรือยา
2. 2
   เจ็บ ขณะมีเพศร่างกายจำความเจ็บและเกร็ง
3. 3
   ไม่อยากความต้องการลดลง
4. 4
   ตื่นตัว ยากขึ้นยิ่งแห้งและเจ็บมากขึ้น

จึงควรดูเป็นภาพรวม ถ้าเจ็บให้หยุดและหาสาเหตุก่อน

ทำไมถึงเกิดขึ้น: มองให้ครบสามด้าน

หมอใช้กรอบที่เรียกว่า ชีวะ-จิต-สังคม (Biopsychosocial Model) ซึ่งเป็นแนวทางหลักขององค์กรด้านสุขภาพเพศหญิงอย่าง ISSWSH

ถ้าคุณกินยาต้านเศร้าแล้วรู้สึกว่าเรื่องเพศเปลี่ยนไป อย่าหยุดยาเอง ลองอ่าน ยาต้านเศร้ากับเรื่องเพศ แล้วคุยกับแพทย์ที่สั่งยา มีหลายทางเลือกที่ช่วยได้

สุขภาพเพศหญิง

ร่างกายและฮอร์โมน

• วัยหมดประจำเดือน หลังคลอด ให้นม
• ไทรอยด์ เบาหวาน ปวดเรื้อรัง
• ยาคุมบางชนิด ยาต้านเศร้า

จิตใจ

• ความเครียด ซึมเศร้า วิตกกังวล
• ภาพลักษณ์ร่างกาย
• ประสบการณ์ไม่ดีในอดีต

ความสัมพันธ์และสังคม

• ทะเลาะ สื่อสารไม่ตรงกัน
• ภาระงานบ้านและลูก
• ความเชื่อว่าเรื่องเพศน่าอาย

กรอบ Biopsychosocial ตามแนวทาง ISSWSH

เริ่มดูแลตัวเองจากตรงไหน

1. สังเกตและจดสั้น ๆ อาการเริ่มเมื่อไหร่ เกิดทุกครั้งหรือบางครั้ง เกิดกับคู่เท่านั้นหรือแม้อยู่คนเดียว
2. ดูแลพื้นฐาน นอนพอ ขยับร่างกาย ลดแอลกอฮอล์ และจัดการความเครียด เรื่องเล็ก ๆ เหล่านี้มีผลกับอารมณ์ทางเพศจริง
3. ใช้สารหล่อลื่นเมื่อแห้ง เป็นวิธีง่ายและปลอดภัย เลือกแบบสูตรน้ำหรือซิลิโคนที่ไม่มีน้ำหอม
4. คุยกับคู่แบบไม่โทษกัน ใช้ประโยค "ฉันรู้สึก..." แทน "เธอทำให้..." ถ้าคุยกันยาก การปรึกษาคู่รักช่วยได้มาก

การรักษามีอะไรบ้าง

การรักษาขึ้นกับสาเหตุ และมักใช้หลายอย่างร่วมกัน

• ด้านร่างกาย รักษาโรคร่วม ปรับยาที่มีผลต่อเพศ ฮอร์โมนเฉพาะที่สำหรับช่องคลอดแห้ง หรือฮอร์โมนวัยทองในคนที่เหมาะสม ดู ฮอร์โมนวัยทอง
• ด้านจิตใจ การบำบัดความคิดและพฤติกรรม (CBT) การฝึกสติ (Mindfulness) ซึ่งมีงานวิจัยรองรับในผู้หญิงที่มีปัญหาความต้องการและการตื่นตัว
• ด้านความสัมพันธ์ การบำบัดคู่ และแบบฝึกอย่าง Sensate Focus ที่ช่วยลดความกดดันเรื่อง "ต้องสำเร็จ"
• กายภาพบำบัดอุ้งเชิงกราน สำหรับคนที่มีกล้ามเนื้อเกร็งหรือปวด

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์

• เจ็บทุกครั้งที่สอดใส่ หรือสอดใส่ไม่ได้เลย
• มีเลือดออกหลังมีเพศสัมพันธ์ หรือเลือดออกหลังหมดประจำเดือนแล้ว (ควรตรวจโดยเร็ว)
• ตกขาวผิดปกติ มีแผล ตุ่ม หรือคันมาก
• อาการทำให้ทุกข์ใจหรือชีวิตคู่สั่นคลอนมานานหลายเดือน
• มีอารมณ์ซึมเศร้า หรือคิดทำร้ายตัวเอง ติดต่อสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง

ที่ Dr. Kris Clinic ผมดูแลในฐานะแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวที่ดูแลสุขภาพทางเพศและนักเพศวิทยาคลินิก เราคุยกันแบบเป็นส่วนตัว ไม่ตัดสิน ประเมินทั้งร่างกาย ฮอร์โมน จิตใจ และความสัมพันธ์ แล้ววางแผนร่วมกันทีละขั้น จะมาที่คลินิกในสุราษฎร์ธานีหรือปรึกษาออนไลน์ก็ได้ครับ