FSIAD ภาวะไม่สนใจและไม่ตื่นตัวทางเพศในผู้หญิง คืออะไร รักษาอย่างไร

ลองนึกภาพว่าเคยมีปุ่ม "อยาก" กับปุ่ม "ตื่นเต้น" แล้ววันหนึ่งทั้งสองปุ่มกดไม่ค่อยติด แฟนชวนก็เฉย ๆ สัมผัสแล้วก็ไม่ค่อยรู้สึก ทั้งที่ยังรักกันดี หลายคนโทษตัวเองว่าผิดปกติ บางคนถูกคู่ตัดสินว่า "เย็นชา" ผมอยากบอกว่าภาวะนี้มีชื่อ มีเกณฑ์ และดูแลได้ครับ

FSIAD คืออะไร

FSIAD ย่อมาจาก Female Sexual Interest/Arousal Disorder หรือภาวะบกพร่องความสนใจและการตื่นตัวทางเพศในผู้หญิง เป็นชื่อใน DSM-5 ปี 2013 ซึ่งยังคงใช้ใน DSM-5-TR ปี 2022 โดยรวมสองเรื่องที่มักเกิดคู่กันไว้ด้วยกัน คือความต้องการ (Desire) และการตื่นตัว (Arousal)

เหตุผลที่รวมกัน เพราะในผู้หญิงจำนวนมาก ความอยากและการตื่นตัวเกี่ยวพันกันแน่น การตื่นตัวนำไปสู่ความอยาก และความอยากทำให้ตื่นตัวง่ายขึ้น

เกณฑ์วินิจฉัยตาม DSM-5-TR (ฉบับอ่านง่าย)

ต้องมี อย่างน้อย 3 ข้อ จาก 6 ข้อต่อไปนี้ โดยลดลงอย่างชัดเจนหรือแทบไม่มี

1. ความสนใจในกิจกรรมทางเพศ
2. ความคิดหรือจินตนาการทางเพศ
3. การเริ่มต้นเรื่องเพศ และการตอบรับเมื่อคู่ชวน
4. ความตื่นเต้นหรือความสุขระหว่างกิจกรรมทางเพศ (เกือบทุกครั้ง คือราว 75–100%)
5. ความสนใจหรือการตื่นตัวต่อสิ่งเร้าทางเพศ ไม่ว่าจะเป็นภาพ คำพูด หรือจินตนาการ
6. ความรู้สึกที่อวัยวะเพศหรือส่วนอื่นของร่างกายระหว่างกิจกรรมทางเพศ (เกือบทุกครั้ง)

และต้อง

• เป็นต่อเนื่อง อย่างน้อย 6 เดือน
• ทำให้ ทุกข์ใจอย่างชัดเจน
• ไม่ได้อธิบายได้ดีกว่าด้วยโรคทางจิตอื่น ความรุนแรงในความสัมพันธ์ หรือผลจากยาหรือโรคทางกายเพียงอย่างเดียว

หมอจะระบุเพิ่มว่าเป็นมาตลอดหรือเพิ่งเป็น เป็นทุกสถานการณ์หรือบางสถานการณ์ และรุนแรงแค่ไหน ข้อมูลนี้ช่วยบอกทิศทางการรักษา

≥ 3 ข้อ

ความสนใจ

• สนใจกิจกรรมทางเพศ

ความคิด

• ความคิดหรือจินตนาการทางเพศ

การเริ่มต้น

• เริ่มเอง หรือตอบรับเมื่อคู่ชวน

ความสุขระหว่างกิจกรรม

• เกือบทุกครั้ง (ราว 75–100%)

การตอบสนองต่อสิ่งเร้า

• ภาพ คำพูด หรือจินตนาการ

ความรู้สึกที่ร่างกาย

• อวัยวะเพศหรือส่วนอื่นระหว่างกิจกรรม

ต้องเป็นอย่างน้อย 6 เดือน และทำให้ทุกข์ใจอย่างชัดเจน ไม่ทุกข์ใจก็ไม่ใช่โรค

ทำไมถึงเกิดขึ้น

ด้านร่างกาย

• ฮอร์โมนเปลี่ยน เช่น วัยหมดประจำเดือน หลังผ่าตัดรังไข่ หลังคลอดและช่วงให้นม
• ช่องคลอดแห้งหรือเจ็บ ทำให้ร่างกาย "เรียนรู้" ที่จะไม่ตอบสนอง อ่าน ช่องคลอดแห้ง และ เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์
• ยา โดยเฉพาะยาต้านเศร้ากลุ่ม SSRI ยาคุมบางชนิด ยาต้านฮอร์โมน
• โรคเรื้อรัง เช่น เบาหวาน ไทรอยด์ ปวดเรื้อรัง และการอดนอน

ด้านจิตใจ

• ซึมเศร้า วิตกกังวล ความเครียดสะสม
• ไม่มั่นใจในร่างกาย โดยเฉพาะหลังคลอด อ่าน ภาพลักษณ์และความมั่นใจหลังคลอด
• ประสบการณ์ทางเพศที่ไม่ดีหรือถูกล่วงละเมิดในอดีต
• ความเชื่อว่าเรื่องเพศเป็นเรื่องผิดหรือน่าอาย

ด้านความสัมพันธ์

• ขัดแย้งสะสม รู้สึกไม่ได้รับการรับฟัง
• เซ็กซ์ที่ไม่ตอบโจทย์ เร่งรีบ หรือไม่มีการกระตุ้นที่เพียงพอ
• ภาระงานบ้านและลูกตกอยู่ที่คนเดียว

การรักษา: ไม่มีสูตรเดียวสำหรับทุกคน

ดูแลร่างกาย

• รักษาความเจ็บและความแห้งก่อน เช่น สารหล่อลื่น มอยส์เจอไรเซอร์ช่องคลอด หรือเอสโตรเจนเฉพาะที่ตามที่แพทย์ประเมิน
• ทบทวนและปรับยาที่มีผลต่อเพศร่วมกับแพทย์ผู้สั่งยา
• ในผู้หญิงวัยหมดประจำเดือนที่ความต้องการลดลงเป็นหลัก อาจพิจารณาฮอร์โมนเพศชายขนาดต่ำ อ่าน ฮอร์โมนเพศชายในผู้หญิง

ดูแลจิตใจ

• การบำบัดแบบ CBT ช่วยเปลี่ยนความคิดที่กดอารมณ์ เช่น "ต้องรีบให้เสร็จ" หรือ "ร่างกายเราไม่น่ามอง"
• การฝึกสติ (Mindfulness) มีงานวิจัยในผู้หญิงที่มีปัญหาความต้องการและการตื่นตัว พบว่าช่วยให้รับรู้ความรู้สึกในร่างกายและลดความทุกข์ใจ ดู สติกับเซ็กซ์

ดูแลความสัมพันธ์

• จัดเวลาใกล้ชิดที่ไม่มีเป้าหมายว่าต้องมีเพศสัมพันธ์ เช่น แบบฝึก Sensate Focus
• คุยกันว่าอะไรทำให้รู้สึกปลอดภัย ผ่อนคลาย และอยากใกล้กัน
• ช่วยกันแบ่งภาระในบ้าน เพราะความเหนื่อยเป็นตัวดับอารมณ์ที่ตรงที่สุดตัวหนึ่ง

ร่างกาย

• รักษาความเจ็บและความแห้งก่อน
• ปรับยาร่วมกับแพทย์ผู้สั่ง
• วัยหมดประจำเดือนอาจพิจารณาฮอร์โมนตามที่แพทย์ประเมิน

จิตใจ

• CBT ปรับความคิดที่กดอารมณ์
• ฝึกสติ (Mindfulness)

ความสัมพันธ์

• Sensate Focus
• คุยเรื่องความปลอดภัยและความใกล้ชิด
• แบ่งภาระในบ้าน

เมื่อไหร่ควรปรึกษาแพทย์

ถ้าอาการเป็นนานหลายเดือน ทำให้คุณทุกข์ใจหรือกระทบชีวิตคู่ หรือมีอาการเจ็บ เลือดออกผิดปกติ หรืออารมณ์เศร้าร่วมด้วย ควรได้รับการประเมิน หากมีความคิดทำร้ายตัวเอง โทรสายด่วนสุขภาพจิต 1323

ที่ Dr. Kris Clinic ผมใช้เวลาพูดคุยเพื่อแยกว่าส่วนไหนมาจากร่างกาย ส่วนไหนมาจากใจหรือความสัมพันธ์ แล้ววางแผนที่ทำได้จริงกับชีวิตคุณ อ่านภาพรวมเพิ่มที่ ความต้องการทางเพศลดลง (HSDD) ครับ