เวลามีคนถามผมว่า “หมอ คนนี้เป็นผู้ชายหรือผู้หญิง” ผมมักตอบว่า “ลองถามเขาดูดีไหมครับ” ไม่ใช่เพราะเลี่ยงคำถาม แต่เพราะอัตลักษณ์ทางเพศเป็นเรื่องที่อยู่ข้างใน คนที่รู้ดีกว่าใครคือเจ้าของตัวตนนั้นเอง การเดาจากหน้าตา เสียง หรือเสื้อผ้า บ่อยครั้งผิด และอาจทำร้ายใจคนตรงหน้าโดยไม่ตั้งใจ
บทความนี้จะอธิบายว่าเพศมีหลายแกนอย่างไร ทำไมแกนเหล่านี้ไม่จำเป็นต้องไปด้วยกัน และเราจะสื่อสารกับคนรอบตัวอย่างให้เกียรติได้อย่างไร
อัตลักษณ์ทางเพศคืออะไร
อัตลักษณ์ทางเพศ (Gender Identity) คือความรู้สึกและการรับรู้ภายในว่า “ฉันเป็นเพศอะไร” อาจเป็นผู้ชาย ผู้หญิง ทั้งสองอย่าง ไม่ใช่ทั้งสองอย่าง หรือเลื่อนไหลไปมา อัตลักษณ์นี้ไม่จำเป็นต้องตรงกับเพศที่ถูกระบุตอนเกิด
- คนที่อัตลักษณ์ตรงกับเพศกำเนิด เรียกว่า ซิสเจนเดอร์ (Cisgender)
- คนที่อัตลักษณ์ต่างจากเพศกำเนิด เรียกว่า ทรานส์เจนเดอร์ (Transgender) เช่น หญิงข้ามเพศ ชายข้ามเพศ
- คนที่ไม่ได้อยู่ในกรอบชายหรือหญิง อาจนิยามตัวเองว่า นอนไบนารี (Non-binary) หรือคำอื่น ๆ ดูเพิ่มใน Non-binary, Agender, Pangender
4 แกนของเพศ ที่แยกจากกัน
ลองนึกภาพเป็นแถบเลื่อน 4 แถบ แต่ละแถบเลื่อนได้อิสระ
| แกน | คำถามที่แกนนี้ตอบ | ตัวอย่าง |
|---|---|---|
| เพศกำเนิดหรือลักษณะทางเพศ (Sex Characteristics) | ร่างกายมีโครโมโซม ฮอร์โมน อวัยวะเพศแบบไหน | ชาย หญิง อินเตอร์เซ็กซ์ |
| อัตลักษณ์ทางเพศ (Gender Identity) | ข้างในฉันรู้สึกว่าเป็นใคร | ชาย หญิง ทรานส์ นอนไบนารี |
| การแสดงออกทางเพศ (Gender Expression) | ฉันแสดงตัวต่อโลกอย่างไร | การแต่งกาย ทรงผม ท่าทาง น้ำเสียง |
| รสนิยมทางเพศ (Sexual Orientation) | ฉันรู้สึกดึงดูดกับใคร | ชอบผู้ชาย ผู้หญิง ได้ทั้งสอง หรือไม่รู้สึกดึงดูดทางเพศ (Asexual) |
เรื่องเพศกำเนิดเองก็ไม่ได้มีแค่สองแบบเป๊ะ มีผู้ที่เกิดมามีลักษณะทางเพศหลากหลาย (Intersex หรือ DSD) ด้วย
เพศกำเนิด
ร่างกายเป็นแบบไหน
- ชาย
- หญิง
- อินเตอร์เซ็กซ์
อัตลักษณ์ทางเพศ
ข้างในฉันเป็นใคร
- ชาย หญิง
- ทรานส์
- นอนไบนารี
การแสดงออก
ฉันแสดงตัวต่อโลกอย่างไร
- การแต่งกาย ทรงผม
- ท่าทาง น้ำเสียง
รสนิยมทางเพศ
ฉันรู้สึกดึงดูดกับใคร
- ชาย หญิง หรือได้ทั้งสอง
- Asexual
อย่าเดาแกนหนึ่งจากอีกแกนหนึ่ง
ตัวอย่างที่ช่วยให้เห็นภาพ
- คนที่เกิดมามีร่างกายเพศชาย รู้สึกว่าตัวเองเป็นผู้หญิง แต่งตัวแบบผู้หญิง และชอบผู้หญิง อาจนิยามตัวเองว่า หญิงข้ามเพศที่เป็นเลสเบี้ยน
- ผู้ชายซิสเจนเดอร์ที่ชอบผู้ชาย แต่งตัวเรียบ ๆ แมน ๆ ก็เป็นเกย์ได้ ส่วนเกย์ที่ออกสาวก็ยังเป็นผู้ชายได้เช่นกัน (ดู เกย์รุกไม่จำเป็นต้องแมน)
- ผู้หญิงที่ชอบใส่สูทและตัดผมสั้น ไม่ได้แปลว่าอยากเป็นผู้ชาย การแสดงออกเป็นคนละเรื่องกับอัตลักษณ์ (ดู เสื้อผ้าไม่มีเพศ)
จุดสำคัญคือ อย่าเดาแกนหนึ่งจากอีกแกนหนึ่ง
ถามสรรพนามอย่างไรให้สุภาพ
ภาษาไทยมีข้อดีคือคำสรรพนามหลายคำเป็นกลางอยู่แล้ว เช่น “เขา” “เรา” “คุณ” แต่คำลงท้าย “ครับ/ค่ะ” และคำเรียก “พี่ชาย/พี่สาว” ก็สะท้อนเพศได้
- ถ้าไม่แน่ใจ ใช้ชื่อเล่นหรือคำกลาง ๆ ไปก่อน
- ถามได้ตรง ๆ แต่สุภาพ เช่น “สะดวกให้เรียกว่าอะไรดีครับ”
- ถ้าเรียกผิด ขอโทษสั้น ๆ แล้วแก้ไข ไม่ต้องอธิบายยืดยาว
- ไม่ถามเรื่องอวัยวะเพศ การผ่าตัด หรือชื่อเดิม ถ้าไม่จำเป็นและเขาไม่ได้เล่าเอง
ในคลินิก ผมจะถามชื่อที่อยากให้เรียกและสรรพนามเสมอ เพราะความรู้สึกปลอดภัยตั้งแต่นาทีแรก ทำให้คนกล้าเล่าปัญหาสุขภาพจริง ๆ
- 1ไม่แน่ใจ ใช้คำกลางใช้ชื่อเล่น หรือคำอย่าง เขา เรา คุณ ไปก่อน
- 2ถามตรงแต่สุภาพ"สะดวกให้เรียกว่าอะไรดีครับ"
- 3เรียกผิด ขอโทษสั้น ๆแล้วแก้ไข ไม่ต้องอธิบายยืดยาว
- 4เคารพความเป็นส่วนตัวไม่ถามเรื่องอวัยวะ การผ่าตัด หรือชื่อเดิม
ความหลากหลายทางเพศไม่ใช่โรค
ในปี 2019 องค์การอนามัยโลกได้ย้าย “ภาวะไม่สอดคล้องทางเพศ” (Gender Incongruence) ใน ICD-11 ออกจากหมวดความผิดปกติทางจิต ไปอยู่ในหมวดสุขภาพทางเพศ ส่วน DSM-5-TR (2022) ใช้คำว่า Gender Dysphoria เพื่อหมายถึงความทุกข์ใจที่เกิดจากความไม่สอดคล้องนั้น ไม่ใช่ตัวอัตลักษณ์เอง
แปลว่าการเป็นทรานส์หรือนอนไบนารีไม่ใช่ความป่วย แต่ถ้าความไม่สอดคล้องระหว่างร่างกายกับตัวตนทำให้ทุกข์ใจ การดูแลทางการแพทย์ เช่น การปรึกษา หรือ ฮอร์โมนเพื่อการยืนยันเพศ ช่วยได้
เคารพกันคือพื้นฐาน ไม่ใช่สิทธิพิเศษ
การล้อเลียน แซว หรือบูลลี่เรื่องเพศ อาจดูเป็นมุกเล็ก ๆ แต่สำหรับคนที่โดนซ้ำ ๆ มันสะสมเป็นความเครียดเรื้อรัง และสัมพันธ์กับภาวะซึมเศร้าและความคิดทำร้ายตัวเองที่สูงขึ้น การให้เกียรติจึงไม่ใช่แค่มารยาท แต่เป็นเรื่องสุขภาพด้วย
สำหรับพ่อแม่ที่ลูกเพิ่งเปิดตัว การฟังโดยไม่รีบตัดสินคือของขวัญที่มีค่ามาก อ่านแนวทางคุยกับลูกได้ใน เพศศึกษาวัยรุ่นสำหรับพ่อแม่
เมื่อไหร่ควรปรึกษาแพทย์หรือนักเพศวิทยา
- รู้สึกสับสนหรือทุกข์ใจเรื่องตัวตนจนกระทบการเรียน การงาน หรือการนอน
- อยากเริ่มฮอร์โมน หรือกำลังใช้ฮอร์โมนที่ซื้อเอง
- ครอบครัวหรือคู่รักไม่เข้าใจ และอยากได้คนกลางช่วยคุย
- มีความคิดทำร้ายตัวเอง (โทร 1323 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง)
ที่ Dr. Kris Clinic ผมเป็นแพทย์เวชศาสตร์ครอบครัวและนักเพศวิทยาคลินิก ให้คำปรึกษาเรื่องอัตลักษณ์ เพศวิถี ฮอร์โมน และความสัมพันธ์ แบบไม่ตัดสิน ทั้งที่คลินิกและออนไลน์ ดูเพิ่มว่า เมื่อไหร่ควรปรึกษานักเพศวิทยาคลินิก ครับ
1
2
3
