ผู้ชายวัย 40 ขึ้นไปหลายคนมาหาผมด้วยประโยคคล้าย ๆ กัน "ช่วงนี้เหนื่อยง่าย ไม่ค่อยมีอารมณ์ หรือว่าผมเข้าวัยทองแล้วครับหมอ" คำถามนี้ดีมาก แต่คำตอบไม่ได้มาจากความรู้สึกอย่างเดียวครับ แบบประเมิน ADAM เป็นจุดเริ่มต้นง่าย ๆ ที่ช่วยจัดระเบียบอาการก่อนคุยกับหมอ ใช้เวลาไม่ถึง 2 นาที
ADAM คืออะไร
ADAM ย่อมาจาก Androgen Deficiency in the Aging Male หรือภาวะพร่องฮอร์โมนแอนโดรเจนในผู้ชายสูงวัย พัฒนาโดย ศ.นพ.จอห์น มอร์ลีย์ (John E. Morley) และคณะ ที่มหาวิทยาลัยเซนต์หลุยส์ (Saint Louis University) สหรัฐอเมริกา ตีพิมพ์ในวารสาร Metabolism ปี 2000
จุดประสงค์ของแบบสอบถามนี้คือ คัดกรอง ว่าผู้ชายคนไหนมีอาการที่เข้าได้กับภาวะฮอร์โมนเพศชายต่ำ (Testosterone Deficiency) และควรตรวจเลือดต่อ ไม่ได้มีไว้วินิจฉัย และไม่ได้บอกระดับฮอร์โมน ถ้ายังไม่แน่ใจว่าเทสโทสเตอโรนทำหน้าที่อะไร อ่านพื้นฐานได้ที่ ฮอร์โมนเพศชาย (Testosterone) พื้นฐานที่ผู้ชายทุกคนควรรู้
คำถาม 10 ข้อ (ถอดความภาษาไทย)
ตอบตามความรู้สึกช่วงหลัง ๆ นี้ ว่า ใช่ หรือ ไม่ใช่
- ความต้องการทางเพศ (Libido) ของคุณลดลงหรือไม่
- คุณรู้สึกไม่ค่อยมีแรง ขาดพลังหรือไม่
- ความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ หรือความอึด (Endurance) ลดลงหรือไม่
- ส่วนสูงของคุณลดลงหรือไม่
- คุณรู้สึกว่าความสุขหรือความเพลิดเพลินในชีวิตลดลงหรือไม่
- คุณรู้สึกเศร้า หรือหงุดหงิดง่ายหรือไม่
- การแข็งตัวของอวัยวะเพศแข็งน้อยลงกว่าเดิมหรือไม่
- ช่วงนี้ความสามารถในการเล่นกีฬาหรือออกกำลังกายแย่ลงหรือไม่
- คุณมักง่วงหลับหลังกินมื้อเย็นหรือไม่
- ช่วงนี้ประสิทธิภาพในการทำงานของคุณแย่ลงหรือไม่
วิธีแปลผล
ผลถือว่า เป็นบวก (Positive) ถ้าเข้าข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้
- ตอบ "ใช่" ใน ข้อ 1 (ความต้องการทางเพศลดลง) หรือ
- ตอบ "ใช่" ใน ข้อ 7 (การแข็งตัวลดลง) หรือ
- ตอบ "ใช่" ใน ข้ออื่น ๆ รวมกันตั้งแต่ 3 ข้อขึ้นไป
| สิ่งที่คุณตอบ | ผล ADAM | ความหมายในทางปฏิบัติ |
|---|---|---|
| "ใช่" ข้อ 1 หรือข้อ 7 | บวก | มีอาการที่ควรตรวจฮอร์โมนต่อ |
| "ใช่" ข้ออื่นรวม 3 ข้อขึ้นไป | บวก | มีอาการที่ควรตรวจฮอร์โมนต่อ |
| "ใช่" ข้ออื่นไม่ถึง 3 ข้อ และไม่ใช่ข้อ 1 หรือ 7 | ลบ | โอกาสขาดฮอร์โมนน้อยลง แต่ถ้ากังวลก็ปรึกษาได้ |
ข้อ 1 กับข้อ 7 ได้น้ำหนักมากเป็นพิเศษ เพราะความต้องการทางเพศลดลงและการแข็งตัวลดลงเป็นอาการที่สัมพันธ์กับฮอร์โมนเพศชายต่ำชัดที่สุด ถ้าคุณตอบใช่ข้อ 7 ลองทำแบบประเมิน IIEF-5 ควบคู่ไปด้วย จะเห็นภาพการแข็งตัวชัดขึ้น
เกณฑ์ตาม Morley และคณะ (Metabolism, 2000) ผลบวกแปลว่าควรตรวจต่อ ไม่ใช่การวินิจฉัย
ทำไมผลบวก ยังไม่ได้แปลว่าฮอร์โมนต่ำ
ในการศึกษาต้นฉบับของมอร์ลีย์ (ในผู้ชายวัย 40–62 ปี) ADAM มี ความไว (Sensitivity) ประมาณ 88% แต่ ความจำเพาะ (Specificity) ประมาณ 60% และหลายการศึกษาในภายหลังพบความจำเพาะต่ำกว่านี้อีก
แปลเป็นภาษาคนคือ
- ถ้าคุณขาดฮอร์โมนจริง ADAM มักจะจับได้ (ไวดี)
- แต่คนที่ ADAM เป็นบวก จำนวนมาก มีฮอร์โมนปกติ (จำเพาะต่ำ)
เหตุผลคือคำถามหลายข้อเป็นอาการที่เกิดจากเรื่องอื่นได้ด้วย เช่น
- ภาวะซึมเศร้าและความเครียด ทำให้หมดแรง เบื่อ ความต้องการลดลง อ่านวิธีแยกได้ที่ ซึมเศร้า หรือ ฮอร์โมนเพศชายต่ำ แยกอย่างไร
- นอนไม่พอ หรือหยุดหายใจขณะหลับ ทำให้ง่วงหลังอาหาร งานแย่ลง
- โรคเรื้อรัง เช่น เบาหวาน ไทรอยด์ โรคอ้วน โลหิตจาง
- ยาบางชนิด เช่น ยาต้านเศร้า ยาแก้ปวดกลุ่มโอปิออยด์
- อายุที่เพิ่มขึ้น โดยไม่ได้มีภาวะขาดฮอร์โมนจริง
นี่คือเหตุผลที่แบบประเมินนี้ใช้ "คัดกรอง" ได้ดี แต่ใช้ "ตัดสิน" ไม่ได้ครับ
จากแบบประเมิน สู่การวินิจฉัยจริง
แนวทางของสมาคมระบบปัสสาวะแห่งสหรัฐอเมริกา (AUA, 2018 และยืนยันความทันสมัยอีกครั้งในปี 2024) และสมาคมระบบปัสสาวะแห่งยุโรป (EAU) เห็นตรงกันว่า จะบอกว่าใครมีภาวะฮอร์โมนเพศชายต่ำได้ ต้องมี ทั้งสองอย่าง
- มีอาการหรืออาการแสดง ที่เข้าได้ เช่น ความต้องการลดลง แข็งตัวไม่ดี หมดแรง มวลกล้ามเนื้อลด อ่านรายละเอียดอาการได้ที่ อาการขาดฮอร์โมนเพศชาย สังเกตอย่างไร
- ระดับเทสโทสเตอโรนรวม (Total Testosterone) ต่ำ จากการเจาะเลือด ตอนเช้า อย่างน้อย 2 ครั้งคนละวัน แนวทาง AUA ใช้ค่าต่ำกว่า 300 ng/dL (ประมาณ 10.4 nmol/L) เป็นจุดตัดที่เหมาะสม
ทำไมต้องตอนเช้าและต้องสองครั้ง เพราะฮอร์โมนเพศชายขึ้นลงตามนาฬิกาชีวิต สูงสุดช่วงเช้า และลดลงชั่วคราวได้จากการอดนอน ป่วย หรือหลังกินอาหาร ค่าเดียวจึงอาจหลอกเราได้
นอกจากนี้หมอมักตรวจค่าอื่นประกอบ เช่น SHBG และฮอร์โมนเพศชายอิสระ (Free Testosterone) ในบางคน ฮอร์โมน LH/FSH เพื่อหาว่าปัญหาอยู่ที่อัณฑะหรือต่อมใต้สมอง ความเข้มข้นเลือด และค่า PSA ตามอายุ ดูรายการครบได้ที่ ตรวจเลือดอะไรบ้างก่อนเริ่ม TRT และถ้าสงสัยเรื่อง SHBG อ่าน SHBG คืออะไร
- 1ทำ ADAMคัดกรองอาการ 10 ข้อ ไวดีแต่จำเพาะต่ำ
- 2พบแพทย์ซักประวัติ แยกซึมเศร้า การนอน โรคเรื้อรัง และยา
- 3เจาะเลือดตอนเช้าTotal Testosterone อย่างน้อย 2 ครั้งคนละวัน
- 4ตรวจประกอบSHBG, LH/FSH, ความเข้มข้นเลือด, PSA ตามความเหมาะสม
- 5วางแผนร่วมกันมีอาการ + ฮอร์โมนต่ำจริง จึงพิจารณาการรักษา
อ้างอิงแนวทาง AUA (2018, ยืนยันปี 2024) และ EAU: วินิจฉัยเมื่อมีทั้งอาการและระดับฮอร์โมนต่ำ
แบบประเมินอื่นที่ควรรู้จัก
- qADAM (Quantitative ADAM) ใช้คำถามแนวเดียวกับ ADAM แต่ให้คะแนน 1–5 ในแต่ละข้อแทนการตอบใช่/ไม่ใช่ ช่วยบอกความรุนแรงของอาการ และใช้ติดตามการเปลี่ยนแปลงได้ดีกว่า (Mohamed และคณะ, 2010)
- AMS (Aging Males' Symptoms Scale) มี 17 ข้อ แบ่งอาการเป็น 3 ด้าน คือ ด้านจิตใจ ด้านร่างกาย และด้านเพศ นิยมใช้ในงานวิจัยและการติดตามคุณภาพชีวิต (Heinemann และคณะ, 1999)
ทุกแบบมีข้อจำกัดเดียวกันคือ ใช้คัดกรองและติดตามอาการ ไม่ใช่การวินิจฉัย หมอเองใช้แบบประเมินเหล่านี้เป็นเครื่องมือช่วยคุย และช่วยวัดว่าอาการดีขึ้นแค่ไหนหลังการดูแล
ผลบวกแล้วทำอย่างไรต่อ
- อย่าเพิ่งซื้อฮอร์โมนหรืออาหารเสริมมาใช้เอง การใช้เทสโทสเตอโรนโดยไม่จำเป็นกดการสร้างอสุจิ และมีผลข้างเคียงที่ต้องติดตาม อ่าน ผลข้างเคียงของ TRT
- นัดตรวจเลือดตอนเช้า และจดอาการที่ตอบ "ใช่" ไปคุยกับหมอ
- ระหว่างนี้ดูแลพื้นฐานที่ช่วยฮอร์โมนได้จริง คือ นอนให้พอ ลดน้ำหนักเมื่อมีน้ำหนักเกิน ออกกำลังกายแบบมีแรงต้าน และลดแอลกอฮอล์ อ่าน ดูแลฮอร์โมนเพศชายด้วยการนอน อาหาร และการออกกำลังกาย
- ถ้าผลเลือดยืนยันว่าต่ำจริงและมีอาการ หมอจะคุยทางเลือกการรักษา รวมถึง TRT การให้ฮอร์โมนเพศชายทดแทน ว่าเหมาะกับคุณหรือไม่ โดยพิจารณาเรื่องการมีบุตร โรคประจำตัว และความเสี่ยงร่วมด้วย
เมื่อไหร่ควรพบแพทย์ และคลินิกช่วยอะไรได้
ควรพบแพทย์เมื่อผล ADAM เป็นบวก มีอาการต่อเนื่องหลายเดือน หรืออาการกระทบงาน ความสัมพันธ์ และคุณภาพชีวิต และควรรีบพบแพทย์หรือขอความช่วยเหลือทันทีถ้า
- รู้สึกเศร้ามาก สิ้นหวัง หรือมีความคิดทำร้ายตัวเอง โทรสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง
- เต้านมโตขึ้นเร็ว ปวดศีรษะร่วมกับตามัว หรืออัณฑะเล็กลงชัดเจน ซึ่งอาจบ่งปัญหาต่อมใต้สมองหรืออัณฑะ
- เจ็บแน่นหน้าอก เหนื่อยหอบผิดปกติ ไปโรงพยาบาลหรือโทร 1669
ที่ Dr. Kris Clinic คุณนำคำตอบ ADAM มาคุยกับหมอได้เลย ทั้งที่คลินิกในสุราษฎร์ธานีและออนไลน์ เราจะประเมินอาการทั้งกายและใจ แยกสาเหตุอื่นที่หน้าตาคล้ายกัน นัดตรวจเลือดตอนเช้าตามแนวทาง และวางแผนดูแลร่วมกับคุณอย่างปลอดภัยครับ
1
2
3
