คนไข้บางคนถือผลเลือดมาด้วยความงง “เทสผม 450 ปกติ แต่ทำไมอาการเหมือนคนฮอร์โมนต่ำทุกอย่าง” อีกคนกลับบอกว่า “ค่าผมต่ำ แต่รู้สึกปกติดี” เวลาเจอแบบนี้ ตัวช่วยที่หมอมักขอดูเพิ่มคือค่า SHBG เพราะตัวเลขรวมไม่ได้บอกทั้งหมดว่าฮอร์โมนใช้งานได้จริงแค่ไหน
SHBG คืออะไร
SHBG (Sex Hormone-Binding Globulin) เป็นโปรตีนที่ตับสร้าง ทำหน้าที่จับฮอร์โมนเพศในเลือด ได้แก่ เทสโทสเตอโรน DHT และเอสตราไดออล
ในผู้ชาย เทสโทสเตอโรนในเลือดแบ่งเป็น 3 ส่วนโดยประมาณ
| ส่วน | สัดส่วนโดยประมาณ | ใช้งานได้ไหม |
|---|---|---|
| จับแน่นกับ SHBG | 40–60% | แทบไม่ได้ |
| จับหลวม ๆ กับอัลบูมิน | 40–50% | ได้ หลุดออกมาใช้ได้ง่าย |
| อิสระ (Free testosterone) | 1–3% | ได้ |
ส่วนที่จับกับอัลบูมินรวมกับส่วนอิสระ เรียกว่า Bioavailable testosterone หรือฮอร์โมนที่ร่างกายใช้ได้จริง
ค่า Total testosterone ที่แล็บรายงาน คือผลรวมของทั้งหมด จึงอาจหลอกตาได้ถ้า SHBG สูงหรือต่ำผิดปกติ
จับแน่นกับ SHBG
40–60%
- แทบใช้งานไม่ได้
จับหลวมกับอัลบูมิน
40–50%
- หลุดออกมาใช้ได้ง่าย
อิสระ (Free T)
1–3%
- ใช้งานได้
อัลบูมิน + อิสระ = Bioavailable testosterone ที่ร่างกายใช้ได้จริง
SHBG สูง หรือต่ำ หมายความว่าอะไร
SHBG สูง
ฮอร์โมนถูกจับไว้มาก ส่วนที่ใช้งานได้จริงน้อยลง ค่ารวมอาจดูปกติ ทั้งที่มีอาการของฮอร์โมนต่ำ
สาเหตุที่พบบ่อย
- อายุมากขึ้น
- โรคตับเรื้อรัง ดื่มแอลกอฮอล์หนัก
- ไทรอยด์เป็นพิษ
- ติดเชื้อ HIV (โดยเฉพาะในอดีตหรือบางสูตรยา)
- น้ำหนักลดมาก ภาวะขาดสารอาหาร
- ยากันชักบางชนิด เอสโตรเจน
SHBG ต่ำ
ค่ารวมดูต่ำ แต่ฮอร์โมนอิสระอาจยังพอใช้ ถ้าดูแค่ค่ารวมอาจวินิจฉัยเกินจริง
สาเหตุที่พบบ่อย
- อ้วน โดยเฉพาะอ้วนลงพุง
- ภาวะดื้ออินซูลิน เบาหวานชนิดที่ 2 กลุ่มอาการเมตาบอลิก ไขมันพอกตับ (อ่าน ฮอร์โมนเพศชายกับเบาหวานและ NCDs)
- ไทรอยด์ทำงานต่ำ
- ใช้สเตียรอยด์อนาโบลิกหรือกลูโคคอร์ติคอยด์ (ดู สเตียรอยด์และ PEDs)
- กลุ่มอาการเนโฟรติก
SHBG สูง
- ค่ารวมดูปกติ แต่ส่วนใช้งานได้อาจต่ำ
- อายุมากขึ้น โรคตับ ดื่มหนัก
- ไทรอยด์เป็นพิษ น้ำหนักลดมาก
SHBG ต่ำ
- ค่ารวมดูต่ำ แต่ Free T อาจยังพอ
- อ้วนลงพุง ดื้ออินซูลิน เบาหวาน
- ไทรอยด์ต่ำ ใช้สเตียรอยด์
ตรวจ SHBG เมื่อค่ารวมก้ำกึ่ง มีภาวะที่ทำให้ SHBG ผิดปกติ หรืออาการไม่สอดคล้องกับค่า
เมื่อไหร่ควรตรวจ SHBG
แนวทาง Endocrine Society, AUA และ EAU แนะนำให้ใช้ SHBG ร่วมกับ Total testosterone เพื่อคำนวณ Free testosterone ในกรณีเหล่านี้
- Total testosterone อยู่ในโซนก้ำกึ่ง ราว 200–400 ng/dL (7–14 nmol/L)
- มีภาวะที่ทำให้ SHBG ผิดปกติ เช่น อ้วน เบาหวาน สูงวัย โรคตับ ไทรอยด์
- อาการไม่สอดคล้องกับค่ารวม
สรุปแนวทาง EAU ปี 2026 สนับสนุนให้ตรวจ SHBG กว้างขึ้นกว่าเดิม เพื่อลดการวินิจฉัยผิด
Free testosterone ตรวจหรือคำนวณ
- การตรวจ Free testosterone โดยตรงด้วยวิธีที่แล็บทั่วไปใช้ (Analog immunoassay) มักไม่แม่น แนวทางไม่แนะนำให้ใช้
- วิธีอ้างอิงคือ Equilibrium dialysis ซึ่งมีในแล็บเฉพาะทาง
- วิธีที่ใช้บ่อยในทางปฏิบัติคือ คำนวณ จาก Total testosterone, SHBG และอัลบูมิน ด้วยสูตรของ Vermeulen (มีเครื่องคำนวณออนไลน์ เช่น ของ ISSAM)
เกณฑ์ที่ใช้อ่าน Free testosterone ต่างกันตามแนวทาง โดยทั่วไปค่าที่ต่ำกว่าประมาณ 220–250 pmol/L (64–72 pg/mL) ร่วมกับอาการ ชวนให้คิดถึงภาวะพร่องฮอร์โมน แต่ต้องดูประกอบกับค่าอ้างอิงของแล็บและอาการเสมอ
ตัวอย่างการอ่านผลแบบง่าย
| ผล | การแปลผลเบื้องต้น |
|---|---|
| Total T ปกติ SHBG สูง มีอาการ | ฮอร์โมนที่ใช้ได้จริงอาจต่ำ ควรคำนวณ Free T |
| Total T ต่ำเล็กน้อย SHBG ต่ำ อ้วนลงพุง | Free T อาจปกติ เริ่มที่ลดน้ำหนักและตรวจซ้ำ |
| Total T ต่ำชัด SHBG ปกติ มีอาการ | เข้าข่ายพร่องฮอร์โมน ตรวจหาสาเหตุต่อ |
ตารางนี้ใช้เพื่อเข้าใจเท่านั้น การวินิจฉัยต้องดูภาพรวมทั้งหมด รวมถึง LH, FSH และอาการ (อ่าน ตรวจเลือดก่อนเริ่ม TRT)
SHBG กับผู้หญิงและคนข้ามเพศ
SHBG สำคัญกับทุกเพศ ในผู้หญิง ยาคุมกำเนิดชนิดรวมทำให้ SHBG สูงขึ้น ซึ่งอาจเกี่ยวกับความต้องการทางเพศที่ลดลงในบางคน (อ่าน ฮอร์โมนเพศชายในผู้หญิง) ส่วนในการใช้ฮอร์โมนข้ามเพศ SHBG ก็เปลี่ยนตามฮอร์โมนที่ได้รับ แพทย์จึงอ่านผลตามบริบทของแต่ละคน
เมื่อไหร่ควรพบแพทย์ และคลินิกช่วยอะไรได้
ถ้าคุณมีอาการของฮอร์โมนต่ำ แต่ผลเลือดบอกว่าปกติ หรือผลต่ำแต่ไม่แน่ใจว่าเชื่อได้ไหม นำผลมาคุยกับหมอได้ ที่ Dr. Kris Clinic หมอจะตรวจ Total testosterone ตอนเช้าร่วมกับ SHBG และอัลบูมินเมื่อเหมาะสม คำนวณฮอร์โมนอิสระ และอธิบายผลให้เข้าใจ ก่อนตัดสินใจเรื่อง TRT หรือการรักษาที่ต้นเหตุ ปรึกษาได้ที่คลินิกหรือออนไลน์
1
2
3
