ฮอร์โมนไม่สมดุลในผู้ชาย: เทสโทสเตอโรน เอสโตรเจน และเอนไซม์อะโรมาเทส

คำว่า “ฮอร์โมนผู้หญิงสูง” ทำให้ผู้ชายหลายคนตกใจ บางคนเห็นโพสต์ในกลุ่มฟิตเนสแล้วไปหายาลดเอสโตรเจนมากินเอง หมอเจอคนไข้ที่กินจนเอสโตรเจนต่ำเกินไป แล้วกลับมาด้วยอาการปวดข้อ ไม่มีอารมณ์ทางเพศ และกระดูกบาง บทความนี้อยากชวนมองใหม่ว่า เอสโตรเจนในผู้ชายไม่ใช่ตัวร้าย สิ่งที่ต้องดูแลคือ “สมดุล” และ “ต้นเหตุ”

เอนไซม์อะโรมาเทส (Aromatase) คืออะไร

อะโรมาเทสเป็นเอนไซม์ที่เปลี่ยนเทสโทสเตอโรนเป็นเอสตราไดออล (Estradiol, E2) ซึ่งเป็นเอสโตรเจนตัวหลัก ในผู้ชาย เอนไซม์นี้อยู่ในเนื้อเยื่อไขมัน สมอง อัณฑะ ตับ และกระดูก เอสตราไดออลในผู้ชายส่วนใหญ่จึงมาจากการเปลี่ยนแบบนี้ ไม่ได้สร้างขึ้นมาเองตรง ๆ

ยิ่งไขมันในร่างกายมาก โดยเฉพาะไขมันหน้าท้อง อะโรมาเทสก็ยิ่งทำงานมาก ร่วมกับที่ความอ้วนกดการสั่งงานจากสมอง ทำให้เทสโทสเตอโรนลดลงอีกทาง จึงเกิดวงจร “อ้วนลงพุง ฮอร์โมนชายลด สัดส่วนเอสโตรเจนสูงขึ้น” ซึ่งพบบ่อยในผู้ชายวัยกลางคน

1. 1
   ไขมัน หน้าท้องมากอะโรมาเทสในไขมันทำงานมากขึ้น
2. 2
   เปลี่ยนเป็น เอสโตรเจนเทสโทสเตอโรนถูกเปลี่ยนเป็นเอสตราไดออล
3. 3
   ฮอร์โมนชาย ลดลงความอ้วนยังกดการสั่งงานจากสมอง
4. 4
   ไขมัน สะสมง่ายฮอร์โมนที่ลดทำให้ไขมันเพิ่ม

ลดไขมันหน้าท้องคือวิธีที่ได้ผลที่สุดในการตัดวงจรนี้

ผู้ชายต้องใช้เอสโตรเจนทำอะไร

งานวิจัยสำคัญของ Finkelstein และคณะ (NEJM 2013) ทดลองกดฮอร์โมนในผู้ชายสุขภาพดี แล้วให้เทสโทสเตอโรนคืนในขนาดต่าง ๆ โดยบางกลุ่มกดการเปลี่ยนเป็นเอสโตรเจนไว้ด้วย ผลที่ได้เปลี่ยนความเข้าใจเดิมไปมาก

• การสะสมไขมันในร่างกายขึ้นกับระดับเอสโตรเจนเป็นหลัก เมื่อเอสโตรเจนต่ำ ไขมันกลับเพิ่ม
• ความต้องการทางเพศและการแข็งตัว ต้องอาศัยทั้งเทสโทสเตอโรนและเอสโตรเจน
• มวลกล้ามเนื้อและความแข็งแรง ขึ้นกับเทสโทสเตอโรนเป็นหลัก
• กระดูกในผู้ชายต้องใช้เอสโตรเจนเพื่อคงความหนาแน่น

แปลว่าการกดเอสโตรเจนให้ต่ำที่สุดไม่ได้ทำให้ “แมนขึ้น” แต่อาจทำให้ไขมันเพิ่ม เซ็กซ์แย่ลง และกระดูกบาง

ไขมันในร่างกาย

• ขึ้นกับเอสโตรเจนเป็นหลัก
• เอสโตรเจนต่ำ ไขมันกลับเพิ่ม

ความต้องการและการแข็งตัว

• ต้องอาศัยทั้งสองฮอร์โมน

กล้ามเนื้อ

• ขึ้นกับเทสโทสเตอโรนเป็นหลัก

กระดูก

• ต้องใช้เอสโตรเจนคงความหนาแน่น

Finkelstein และคณะ (NEJM 2013) การกดเอสโตรเจนต่ำเกินไม่ได้ทำให้แมนขึ้น

เมื่อไหร่ที่เอสโตรเจนสูงเป็นปัญหา

อาการที่เกี่ยวกับเอสโตรเจนสูงอย่างชัดเจนที่สุดคือ ภาวะเต้านมโตในผู้ชาย (Gynecomastia) คือคลำได้เนื้อเต้านมเป็นก้อนนุ่มใต้หัวนม อาจเจ็บ ต่างจากไขมันหน้าอกธรรมดา

สาเหตุที่พบบ่อยของเต้านมโต:

• น้ำหนักเกิน
• ช่วงวัยรุ่น (มักหายเอง)
• การใช้ฮอร์โมนเทสโทสเตอโรนหรือสเตียรอยด์ในขนาดสูง (อ่าน สเตียรอยด์และ PEDs)
• ยาบางชนิด เช่น spironolactone ยาลดกรดบางตัว ยารักษาต่อมลูกหมาก
• โรคตับ โรคไต ไทรอยด์เป็นพิษ
• พบน้อย: เนื้องอกอัณฑะหรือต่อมหมวกไตที่สร้างฮอร์โมน

ส่วนอาการอย่างอารมณ์แปรปรวน ซึม หรือไม่มั่นใจทางเพศ ที่บทความเดิมเคยโยงกับเอสโตรเจนสูง หลักฐานยังไม่ชัดว่าเกิดจากเอสโตรเจนโดยตรง อาการเหล่านี้มักมาจากภาวะอ้วน ฮอร์โมนชายต่ำ การนอน หรือความเครียดมากกว่า ดู ซึมเศร้า หรือฮอร์โมนต่ำ ประกอบ

ใช้ TRT แล้วเอสโตรเจนสูงขึ้น ต้องทำอย่างไร

เมื่อได้รับเทสโทสเตอโรนจากภายนอก เอสตราไดออลก็มักสูงขึ้นตามเป็นเรื่องปกติ ส่วนใหญ่ไม่ต้องทำอะไร

• แนวทาง AUA แนะนำให้ตรวจเอสตราไดออล ในคนที่มีอาการทางเต้านมหรือเต้านมโตก่อนเริ่ม TRT ไม่ได้แนะนำให้ตรวจทุกคน
• การใช้ยายับยั้งอะโรมาเทส (Aromatase inhibitor เช่น anastrozole) เป็นประจำร่วมกับ TRT ไม่ได้เป็นมาตรฐาน และอาจทำให้เอสโตรเจนต่ำเกินจนกระดูกบาง
• ถ้ามีเต้านมโตระหว่างรักษา แพทย์มักเริ่มจากทบทวนขนาดและรูปแบบยา เช่น เปลี่ยนจากฉีดที่ระดับขึ้นลงมากเป็นรูปแบบที่คงที่กว่า (อ่าน Test E กับ Test U)

รายละเอียดผลข้างเคียงอื่นอยู่ที่ ผลข้างเคียงของ TRT

ดูแลสมดุลฮอร์โมนอย่างไร ที่ต้นเหตุ

1. ลดไขมันหน้าท้อง เป็นวิธีที่ได้ผลที่สุด เพราะทั้งลดอะโรมาเทสและช่วยให้เทสโทสเตอโรนกลับขึ้น
2. นอนให้พอ และตรวจภาวะหยุดหายใจขณะหลับถ้านอนกรน
3. ลดแอลกอฮอล์ ซึ่งมีผลต่อตับและฮอร์โมน
4. ทบทวนยาและอาหารเสริมทุกตัว รวมถึงสเตียรอยด์และ “เทสบูสเตอร์”
5. ออกกำลังกายแบบมีแรงต้านร่วมกับแอโรบิก

แนวทางแบบละเอียดอยู่ที่ ดูแลฮอร์โมนด้วยการนอน อาหาร และการออกกำลังกาย

ควรตรวจอะไรบ้าง

• Total testosterone ตอนเช้าขณะอดอาหาร ร่วมกับ SHBG เพื่อคำนวณฮอร์โมนอิสระ (อ่าน SHBG)
• LH และ FSH เพื่อดูต้นเหตุ
• Estradiol เมื่อมีเต้านมโตหรือเจ็บเต้านม
• ตามอาการ: โปรแลกติน การทำงานของตับ ไต ไทรอยด์
• วัดรอบเอวและองค์ประกอบร่างกาย

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์ และคลินิกช่วยอะไรได้

ควรพบแพทย์ถ้ามีเต้านมโตหรือเจ็บ อารมณ์ทางเพศลดร่วมกับลงพุง หรือกำลังใช้ฮอร์โมนแล้วมีอาการผิดปกติ ที่ Dr. Kris Clinic หมอจะตรวจร่างกาย อ่านผลฮอร์โมนทั้งชุดอย่างเป็นภาพรวม และวางแผนที่ต้นเหตุก่อนเสมอ หากต้องใช้ยาจะเป็นไปตามที่แพทย์ประเมิน พร้อมติดตามผล ปรึกษาได้ที่คลินิกในสุราษฎร์ธานีหรือออนไลน์