ในโลกของคลิปสุขภาพ DHEA และ Pregnenolone มักถูกเรียกว่า “ฮอร์โมนแม่ของทุกฮอร์โมน” หรือ “ฮอร์โมนต้านแก่” ฟังแล้วน่าลอง โดยเฉพาะเมื่อรู้สึกเหนื่อยง่ายขึ้นตามอายุ หมอเข้าใจแรงดึงดูดนี้ แต่ในฐานะแพทย์ที่ต้องอธิบายหลักฐานตามจริง ต้องบอกว่าเรื่องนี้ซับซ้อนกว่าที่โฆษณาบอกมาก
DHEA คืออะไร
DHEA (Dehydroepiandrosterone) เป็นฮอร์โมนสเตียรอยด์ที่ต่อมหมวกไตสร้างมากที่สุด ร่างกายใช้เป็นสารตั้งต้นในการสร้างทั้งฮอร์โมนเพศชายและหญิงในเนื้อเยื่อต่าง ๆ ในเลือดส่วนใหญ่อยู่ในรูป DHEA-S
ระดับ DHEA สูงสุดช่วงอายุ 20–30 ปี แล้วลดลงต่อเนื่อง เมื่ออายุ 70–80 ปีอาจเหลือเพียงราว 10–20% ของวัยหนุ่มสาว ข้อเท็จจริงนี้ทำให้เกิดแนวคิดว่าถ้าเติมกลับ จะชะลอวัยได้
หลักฐานจากงานวิจัยในคน
| เป้าหมายที่โฆษณา | สิ่งที่งานวิจัยพบ |
|---|---|
| เพิ่มกล้าม ลดไขมันในผู้สูงวัย | งานวิจัยแบบสุ่ม 2 ปีของ Nair และคณะ (NEJM 2006) ไม่พบประโยชน์ที่มีความหมาย |
| เพิ่มพลังงาน คุณภาพชีวิต | ไม่พบประโยชน์ชัดเจนในงานเดียวกัน |
| ความจำ สมอง | การทบทวนของ Cochrane ไม่พบหลักฐานว่าช่วยในผู้สูงอายุที่ไม่มีภาวะสมองเสื่อม |
| เรื่องเพศในผู้ชาย | ผลไม่สม่ำเสมอ ไม่แนะนำเป็นการรักษาภาวะเสื่อมสมรรถภาพทางเพศ |
| เรื่องเพศในผู้หญิงทั่วไป | Endocrine Society แนะนำไม่ให้ใช้ DHEA ชนิดกินเป็นประจำในผู้หญิงที่ต่อมหมวกไตปกติ |
งานแรก ๆ ที่มักถูกอ้างถึง เช่น การศึกษาช่วงปี 1994 หรือ 2000 ที่พบว่ารู้สึกดีขึ้นหรือฮอร์โมนเพิ่มขึ้น เป็นงานขนาดเล็กหรือระยะสั้น และงานที่ใหญ่และนานกว่าในภายหลังไม่ได้ยืนยันผลเหล่านั้น
ที่โฆษณา
- เพิ่มกล้าม ลดไขมันในผู้สูงวัย
- เพิ่มพลังงาน คุณภาพชีวิต
- ช่วยความจำ สมอง
- ช่วยเรื่องเพศ
ที่งานวิจัยพบ
- ไม่พบประโยชน์ที่มีความหมาย (NEJM 2006)
- ไม่พบประโยชน์ชัดเจน
- Cochrane: ไม่พบหลักฐานว่าช่วย
- ผลไม่สม่ำเสมอ ไม่แนะนำเป็นการรักษา
ข้อยกเว้นทางการแพทย์ เช่น DHEA ชนิดสอดช่องคลอดสำหรับช่องคลอดแห้งวัยหมดประจำเดือน
กรณีที่ DHEA มีที่ใช้ทางการแพทย์
- DHEA ชนิดสอดช่องคลอด (Prasterone) ได้รับอนุมัติในหลายประเทศเพื่อรักษาอาการเจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์จากภาวะช่องคลอดแห้งในวัยหมดประจำเดือน ออกฤทธิ์เฉพาะที่ (อ่าน ช่องคลอดแห้ง GSM)
- ผู้หญิงที่มีภาวะต่อมหมวกไตทำงานไม่พอ บางรายที่ยังมีอาการแม้ได้ฮอร์โมนหลักครบ แพทย์อาจลองใช้เป็นช่วงสั้นแล้วประเมินผล
- การรักษาภาวะมีบุตรยาก มีการศึกษาในบางกลุ่ม แต่หลักฐานยังไม่ชัด ใช้เฉพาะในบริบทของแพทย์เฉพาะทาง
นอกจากนี้ ไม่ควรใช้ DHEA แทนการรักษาภาวะพร่องฮอร์โมนเพศชายที่วินิจฉัยแล้ว ถ้าฮอร์โมนต่ำจริง การรักษาที่มีหลักฐานคือ TRT ตามที่แพทย์ประเมิน และในผู้หญิงที่ความต้องการทางเพศลดลง มีแนวทางเฉพาะ อ่าน ฮอร์โมนเพศชายในผู้หญิง
ผลข้างเคียงและความเสี่ยงของ DHEA
- สิว ผิวมัน ผมบาง
- ในผู้หญิง: ขนดก เสียงแหบหรือทุ้มลง ประจำเดือนผิดปกติ
- ในผู้ชาย: บางส่วนเปลี่ยนเป็นเอสโตรเจน อาจทำให้เต้านมโตหรือเจ็บ (ดู ฮอร์โมนไม่สมดุลในผู้ชาย)
- ไขมันดี (HDL) อาจลดลง
- ข้อกังวลในคนที่มีหรือเคยเป็นมะเร็งที่ไวต่อฮอร์โมน เช่น มะเร็งเต้านม มะเร็งต่อมลูกหมาก
- อารมณ์หงุดหงิด นอนไม่หลับ บางรายมีอาการคล้ายแมเนียในคนที่มีโรคอารมณ์สองขั้ว
- เป็นสารต้องห้ามตามรายการขององค์การต่อต้านการใช้สารต้องห้ามทางการกีฬาโลก (WADA) นักกีฬาที่ต้องตรวจสารต้องระวัง
อีกปัญหาคือคุณภาพผลิตภัณฑ์ การตรวจผลิตภัณฑ์ DHEA ในตลาดสหรัฐฯ (JAMA 1998) พบว่าปริมาณจริงมีตั้งแต่แทบไม่มีเลยจนถึงมากกว่าฉลาก ผลิตภัณฑ์ที่ซื้อออนไลน์จึงคาดเดาขนาดไม่ได้
Pregnenolone คืออะไร
Pregnenolone สร้างจากคอเลสเตอรอล และเป็นจุดเริ่มต้นของเส้นทางสร้างฮอร์โมนสเตียรอยด์แทบทุกตัว ทั้งคอร์ติซอล อัลโดสเตอโรน ฮอร์โมนเพศ และยังทำหน้าที่เป็นสารสื่อประสาทในสมอง (Neurosteroid) คำว่า “แม่ของทุกฮอร์โมน” จึงถูกในทางชีวเคมี
แต่สิ่งที่โฆษณามักไม่บอกคือ การกิน Pregnenolone เข้าไป ร่างกายไม่ได้เลือกเปลี่ยนเป็นฮอร์โมนที่เราต้องการเสมอ และเราควบคุมไม่ได้ว่าจะไปทางไหน
หลักฐานในคน
- มีงานวิจัยขนาดเล็กในโรคทางจิตเวช เช่น ใช้เสริมในโรคจิตเภทหรือภาวะซึมเศร้าในโรคอารมณ์สองขั้ว ผลยังไม่สม่ำเสมอ และยังไม่เป็นการรักษามาตรฐาน
- ยังไม่มีหลักฐานที่ดีว่าช่วยเรื่องพลังงาน ความจำ หรือเรื่องเพศในคนทั่วไป
- ไม่มีขนาดที่พิสูจน์แล้วว่าปลอดภัยในการใช้ระยะยาว
ข้อควรระวังคล้าย DHEA คือ อาจกระทบฮอร์โมนเพศ ไม่ควรใช้ในคนที่ตั้งครรภ์ ให้นมบุตร หรือมีมะเร็งที่ไวต่อฮอร์โมน และอาจทำให้นอนไม่หลับ หงุดหงิด
ถ้ารู้สึกเหนื่อย ไม่มีแรง ควรเริ่มที่ไหนแทน
- ตรวจหาสาเหตุที่รักษาได้ เช่น ไทรอยด์ โลหิตจาง เบาหวาน ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ ซึมเศร้า
- ตรวจฮอร์โมนเพศชายอย่างถูกวิธีถ้ามีอาการ (อ่าน อาการขาดฮอร์โมนเพศชาย)
- จัดการพื้นฐาน: การนอน การออกกำลังกาย น้ำหนัก แอลกอฮอล์ (ดู ดูแลฮอร์โมนด้วยการนอน อาหาร และการออกกำลังกาย)
- ถ้าอยากใช้อาหารเสริมใด ๆ ให้นำผลิตภัณฑ์มาให้แพทย์หรือเภสัชกรดูก่อน
- 1หาสาเหตุที่รักษาได้ไทรอยด์ โลหิตจาง เบาหวาน หยุดหายใจขณะหลับ ซึมเศร้า
- 2ตรวจฮอร์โมนถูกวิธีเมื่อมีอาการ ตรวจตอนเช้าตามแนวทาง
- 3จัดการพื้นฐานการนอน ออกกำลังกาย น้ำหนัก แอลกอฮอล์
- 4ให้แพทย์ดูผลิตภัณฑ์ก่อนใช้อาหารเสริมใด ๆ ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร
เมื่อไหร่ควรพบแพทย์ และคลินิกช่วยอะไรได้
ควรพบแพทย์ถ้ากำลังกิน DHEA หรือ Pregnenolone อยู่แล้วมีสิวขึ้นมาก ขนดก เสียงเปลี่ยน เต้านมโต ประจำเดือนผิดปกติ หรือนอนไม่หลับ หรือถ้าคุณมีประวัติมะเร็งที่ไวต่อฮอร์โมน
ที่ Dr. Kris Clinic หมอให้คำปรึกษาเรื่องฮอร์โมนและอาหารเสริมตามหลักฐาน ตรวจหาสาเหตุของอาการเหนื่อยหรือความต้องการทางเพศที่ลดลง และแนะนำทางเลือกที่ปลอดภัยกว่า ปรึกษาได้ที่คลินิกหรือออนไลน์
1
2
3
