ในห้องตรวจ เรื่องทวารหนักเป็นเรื่องที่คนไข้มักพูดเป็นอย่างสุดท้าย หลังจากอ้อมไปอ้อมมาอยู่นาน ผมอยากบอกตั้งแต่ต้นว่า สำหรับหมอ ทวารหนักก็คืออวัยวะหนึ่งเหมือนตาหรือฟัน การถามและตรวจเป็นเรื่องปกติ และยิ่งมาเร็วก็ยิ่งดูแลง่าย
ทำไมต้องใส่ใจสุขภาพทวารหนัก
ทวารหนักและลำไส้ตรงมีเยื่อบุบาง มีเส้นเลือดและปลายประสาทมาก จึงทั้งไวต่อความรู้สึกและบาดเจ็บง่าย ปัญหาเกิดได้กับทุกคน ไม่ว่าจะเป็นจากท้องผูก การนั่งนาน การตั้งครรภ์ หรือการมีเพศสัมพันธ์ทางทวารหนัก ซึ่งเกิดได้ทั้งในคู่ชายหญิง ชายที่มีเพศสัมพันธ์กับชาย (MSM) และคนทุกเพศ
ปัญหาที่พบบ่อย
| ปัญหา | ลักษณะที่มักพบ |
|---|---|
| แผลปริขอบทวาร (Anal fissure) | เจ็บแสบมากตอนถ่าย มีเลือดสดติดกระดาษเล็กน้อย มักเกิดจากอุจจาระแข็งหรือการเสียดสี |
| ริดสีดวงทวาร (Hemorrhoids) | เลือดสดหยดหลังถ่าย มีติ่งยื่น คัน ไม่สบาย มักเกี่ยวกับการเบ่งและนั่งนาน |
| หูดหงอนไก่ (Anogenital warts) | ติ่งเนื้อนุ่มสีเนื้อ ไม่ค่อยเจ็บ เกิดจากเชื้อ HPV สายพันธุ์ความเสี่ยงต่ำ เช่น 6 และ 11 |
| ลำไส้ตรงอักเสบจาก STI (Proctitis) | ปวดเบ่ง มีมูกหรือหนอง เลือดออก หรืออาจไม่มีอาการเลย เกิดจากหนองใน คลามัยเดีย ซิฟิลิส เริม |
| รอยโรคก่อนมะเร็งและมะเร็งทวารหนัก | ระยะแรกมักไม่มีอาการ ส่วนใหญ่สัมพันธ์กับ HPV สายพันธุ์ความเสี่ยงสูง โดยเฉพาะ 16 |
ข้อสำคัญคือ หนองในและคลามัยเดียที่ทวารหนักมักไม่มีอาการ ถ้าตรวจแค่ปัสสาวะ อาจพลาดการติดเชื้อที่ทวารได้ อ่านเพิ่มเรื่อง ตรวจ STI แบบ PCR 14 เชื้อ และ หนองใน
แผลปริขอบทวาร
Anal fissure
- เจ็บแสบมากตอนถ่าย
- เลือดสดติดกระดาษเล็กน้อย
ริดสีดวงทวาร
Hemorrhoids
- เลือดสดหยดหลังถ่าย
- มีติ่ง คัน ไม่สบาย
หูดหงอนไก่
HPV 6, 11
- ติ่งเนื้อนุ่มสีเนื้อ
- ไม่ค่อยเจ็บ
ลำไส้ตรงอักเสบจาก STI
Proctitis
- ปวดเบ่ง มีมูก เลือด
- หรือไม่มีอาการเลย
รอยโรคก่อนมะเร็ง
HPV ความเสี่ยงสูง เช่น 16
- ระยะแรกมักไม่มีอาการ
- คัดกรองในกลุ่มเสี่ยงสูง
การดูแลตัวเองในชีวิตประจำวัน
- ทำให้ถ่ายง่าย กินใยอาหารวันละประมาณ 25–30 กรัม (ผัก ผลไม้ ข้าวกล้อง ถั่ว) ดื่มน้ำให้พอ ไม่นั่งเล่นมือถือในห้องน้ำนาน และไม่เบ่งแรง
- ทำความสะอาดอย่างอ่อนโยน ล้างด้วยน้ำสะอาดหลังถ่าย ซับให้แห้ง หลีกเลี่ยงสบู่แรง ทิชชูเปียกที่มีแอลกอฮอล์หรือน้ำหอม
- ระวังการสวนล้าง (douching) ถ้าทำ ให้ใช้น้ำสะอาดอุณหภูมิห้อง ปริมาณน้อย ไม่ทำบ่อยเกินไป และหลีกเลี่ยงน้ำยาที่มีสารเคมี เพราะการสวนบ่อยอาจทำให้เยื่อบุระคายเคืองและติดเชื้อง่ายขึ้น
- ใช้สารหล่อลื่นทุกครั้งเมื่อมีกิจกรรมทางทวาร ทวารหนักไม่สร้างน้ำหล่อลื่นเอง ชนิดน้ำหรือซิลิโคนใช้กับถุงยางได้ ส่วนน้ำมันทำให้ถุงยางยางพาราเสื่อม อ่านเพิ่มที่ เจลหล่อลื่นสำคัญกว่าที่คิด
- ค่อยเป็นค่อยไป และหยุดเมื่อเจ็บ ความเจ็บคือสัญญาณว่าเนื้อเยื่อกำลังบาดเจ็บ
- ของเล่นทางเพศ เลือกวัสดุไม่มีรูพรุน มีฐานกว้างกันหลุดเข้าไป ทำความสะอาดทุกครั้ง และสวมถุงยางใหม่ถ้าใช้ร่วมกัน
การป้องกันโรคติดต่อ
ถุงยางอนามัยร่วมกับสารหล่อลื่น ช่วยลดความเสี่ยง HIV และ STI หลายชนิด สำหรับคนที่มีความเสี่ยง HIV สูง ยาป้องกันก่อนสัมผัสเชื้อเป็นอีกชั้นของการป้องกันที่ได้ผลมาก ดูได้ที่ PrEP ยาป้องกัน HIV ก่อนเสี่ยง
วัคซีนที่ควรพิจารณา
- วัคซีน HPV ป้องกันหูดหงอนไก่และมะเร็งทวารหนักจาก HPV ได้ผลมากเมื่อฉีดก่อนสัมผัสเชื้อ แต่ผู้ใหญ่ที่ยังมีความเสี่ยงต่อเนื่องก็อาจได้ประโยชน์ ควรคุยกับแพทย์เป็นราย ๆ
- วัคซีนตับอักเสบเอและบี ตับอักเสบทั้งสองชนิดติดต่อทางเพศสัมพันธ์ได้ โดยเฉพาะเอซึ่งติดทางปาก–ทวาร
การตรวจคัดกรองมะเร็งทวารหนัก ใครควรตรวจ
แนวทางของสมาคมนานาชาติด้านโรคทวารหนักและ HPV (IANS) ปี 2024 แนะนำให้คัดกรองในกลุ่มที่เสี่ยงสูงชัดเจน เช่น ชายที่มีเพศสัมพันธ์กับชายและผู้หญิงข้ามเพศที่มี HIV ตั้งแต่อายุประมาณ 35 ปี และผู้มี HIV กลุ่มอื่นตั้งแต่ประมาณ 45 ปี รวมถึงผู้ปลูกถ่ายอวัยวะ และผู้หญิงที่เคยเป็นมะเร็งหรือรอยโรคก่อนมะเร็งปากช่องคลอดบางกลุ่ม หลักฐานสำคัญคือการศึกษา ANCHOR (2022) ที่พบว่าการรักษารอยโรคก่อนมะเร็งในผู้มี HIV ลดการเกิดมะเร็งทวารหนักได้
วิธีตรวจมีหลายแบบ เช่น การป้ายเซลล์ทวารหนัก (Anal cytology หรือ Anal Pap) การตรวจ HPV DNA และการส่องกล้องกำลังขยายสูง (High-resolution anoscopy) เมื่อผลผิดปกติ รายละเอียดอยู่ใน คัดกรองมะเร็งทวารหนัก Anal Pap และ HPV DNA
นอกจากนี้ อย่าลืมการคัดกรองมะเร็งลำไส้ใหญ่ตามอายุ ซึ่งเป็นคนละเรื่องกับมะเร็งทวารหนัก
เมื่อไหร่ควรพบแพทย์
ควรนัดพบแพทย์ถ้ามีอาการเหล่านี้ และอย่ารักษาเองด้วยยาทาริดสีดวงนาน ๆ โดยไม่ได้ตรวจ
- ถ่ายเป็นเลือด โดยเฉพาะถ้าอายุเกิน 45 ปี เลือดปนในเนื้ออุจจาระ หรือขับถ่ายเปลี่ยนไปนานหลายสัปดาห์
- มีก้อน แผลที่ไม่หายใน 2–3 สัปดาห์ คัน หรือมีหนองมูก
- น้ำหนักลด ซีด อ่อนเพลียโดยไม่ทราบสาเหตุ
ที่ Dr. Kris Clinic หมอให้คำปรึกษาเรื่องสุขภาพทวารหนักแบบเป็นส่วนตัวและไม่ตัดสิน ตรวจ STI จากตำแหน่งทวารหนัก ประเมินหูด ให้คำแนะนำเรื่องวัคซีน HPV ตับอักเสบเอและบี และส่งต่อไปพบศัลยแพทย์หรือส่องกล้องเมื่อจำเป็น
1
2
3
