มีคนถามหมอทาง TikTok ว่า “ผมหมกมุ่นกับการอยากโกนหัวตลอดเวลา แบบนี้โรคจิตไหมครับ” คำตอบสั้น ๆ คือ ยังไม่ใช่ครับ ถ้าความชอบนั้นไม่ได้ทำให้คุณทุกข์มาก ไม่ทำให้งาน การกิน การนอนพัง และไม่ไปละเมิดใคร มันก็เป็นแค่รสนิยมแบบหนึ่ง แต่คำถามนี้เปิดประตูไปสู่เรื่องที่สำคัญกว่า คือ เส้นแบ่งระหว่าง “ความชอบ” กับ “ภาวะที่ควรรักษา” อยู่ตรงไหน
บทความนี้เป็นบทนำของซีรีส์ Paraphilic Disorders ทั้ง 10 ตอน เขียนในมุมวิชาการและการป้องกัน ไม่ตัดสิน และให้ความปลอดภัยของทุกคนมาก่อน
Paraphilia กับ Paraphilic Disorder ไม่ใช่คำเดียวกัน
คู่มือวินิจฉัยโรคทางจิตเวชของสมาคมจิตแพทย์อเมริกัน ฉบับปรับปรุง (DSM-5-TR, 2022) แยกสองคำนี้ออกจากกันชัดเจน
- ความชอบทางเพศที่ไม่ทั่วไป (Paraphilia) คือความสนใจทางเพศที่เข้มข้นและต่อเนื่อง ต่อสิ่งอื่นนอกเหนือจากการสัมผัสทางเพศกับคู่ที่เป็นผู้ใหญ่และยินยอม เช่น สนใจวัตถุบางอย่าง อวัยวะเฉพาะส่วน หรือสถานการณ์บางแบบ
- ภาวะความผิดปกติทางความชอบทางเพศ (Paraphilic Disorder) คือ paraphilia ที่ตอนนี้ทำให้เจ้าตัวทุกข์ใจอย่างมีนัยสำคัญหรือชีวิตเสียหาย หรือการตอบสนองความชอบนั้นทำให้ผู้อื่นได้รับอันตรายหรือเสี่ยงต่ออันตราย
พูดง่าย ๆ คือ การมี paraphilia เป็น “เงื่อนไขที่จำเป็น แต่ยังไม่พอ” ที่จะเรียกว่าเป็นโรค หลายคนมีความชอบแบบนี้ทั้งชีวิตโดยไม่เคยทุกข์และไม่เคยทำร้ายใคร
ความชอบ vs ภาวะที่ควรรักษา
| ประเด็น | ความชอบ (Paraphilia) | ภาวะที่ควรรักษา (Paraphilic Disorder) |
|---|---|---|
| ความรู้สึกต่อตัวเอง | ยอมรับได้ ไม่ทุกข์มาก | ทุกข์ใจ ละอาย กังวลจนรบกวนชีวิต (ไม่ใช่แค่เพราะสังคมไม่ยอมรับ) |
| ผลต่อชีวิต | ทำงาน เรียน มีความสัมพันธ์ได้ตามปกติ | หมกมุ่นจนเสียงาน เสียเงิน เสียความสัมพันธ์ |
| ความยินยอม | ทำเฉพาะกับตัวเอง หรือกับผู้ใหญ่ที่ยินยอมจริง | ไปเกี่ยวข้องกับคนที่ไม่ยินยอม หรือยินยอมไม่ได้ เช่น เด็ก |
| ความปลอดภัย | มีขอบเขต ไม่เสี่ยงต่อชีวิต | มีความเสี่ยงบาดเจ็บรุนแรงหรือเสียชีวิต |
ถ้าข้อใดข้อหนึ่งตกไปฝั่งขวา นั่นคือสัญญาณว่าควรคุยกับผู้เชี่ยวชาญ สิ่งที่หมอย้ำเสมอคือ ความรู้สึกเราเลือกไม่ได้ แต่การกระทำเลือกได้ และการขอความช่วยเหลือคือการเลือกที่รับผิดชอบที่สุด
ความชอบ
Paraphilia
- ยอมรับได้ ไม่ทุกข์มาก
- ทำงาน เรียน มีความสัมพันธ์ได้ปกติ
- เฉพาะตัวเองหรือผู้ใหญ่ที่ยินยอมจริง
- มีขอบเขต ไม่เสี่ยงต่อชีวิต
ภาวะที่ควรรักษา
Paraphilic Disorder
- ทุกข์ใจจนรบกวนชีวิต
- หมกมุ่นจนเสียงาน เงิน ความสัมพันธ์
- เกี่ยวข้องกับคนที่ไม่ยินยอมหรือยินยอมไม่ได้
- เสี่ยงบาดเจ็บรุนแรงหรือเสียชีวิต
ตาม DSM-5-TR ต้องเป็นต่อเนื่องอย่างน้อย 6 เดือน ร่วมกับความทุกข์/เสียหน้าที่ หรือการลงมือกับคนไม่ยินยอม
เกณฑ์ของ DSM-5-TR โดยย่อ
DSM-5-TR ระบุภาวะหลัก 8 แบบ ทุกแบบใช้โครงสร้างเกณฑ์คล้ายกัน
- เกณฑ์ A: มีความตื่นตัวทางเพศที่เข้มข้นและเกิดซ้ำ ต่อสิ่งนั้น แสดงออกผ่านจินตนาการ ความต้องการ หรือพฤติกรรม ต่อเนื่อง อย่างน้อย 6 เดือน
- เกณฑ์ B: เคยลงมือกับคนที่ไม่ยินยอม หรือความรู้สึกนั้นทำให้ทุกข์อย่างมีนัยสำคัญหรือเสียหน้าที่ในชีวิต (สำหรับภาวะที่ไม่เกี่ยวกับคนไม่ยินยอม เช่น fetish ใช้เฉพาะเรื่องความทุกข์และการเสียหน้าที่)
- ระบุเพิ่มเติม (Specifier): “อยู่ในสภาพแวดล้อมที่ควบคุม” (in a controlled environment) เช่น อยู่ในสถานที่ที่ไม่มีโอกาสลงมือ และ “ทุเลาเต็มที่” (in full remission) คือไม่ลงมือกับคนไม่ยินยอมและไม่ทุกข์อย่างน้อย 5 ปี ขณะใช้ชีวิตปกติ ทั้งสองข้อนี้ใช้กับทุกภาวะ ยกเว้น ภาวะใคร่เด็ก
- เกณฑ์อายุ: ภาวะแอบดูต้องอายุอย่างน้อย 18 ปี ภาวะใคร่เด็กต้องอายุอย่างน้อย 16 ปีและแก่กว่าเด็กอย่างน้อย 5 ปี
ภาวะทั้ง 8 แบบ แบ่งได้เป็นสองกลุ่ม
- กลุ่มที่อาจเกี่ยวกับคนไม่ยินยอม: ภาวะแอบดู (Voyeuristic Disorder), ภาวะเปิดเผยอวัยวะเพศ (Exhibitionistic Disorder), ภาวะเบียดถู (Frotteuristic Disorder), ภาวะชอบกระทำ (Sexual Sadism Disorder) และ ภาวะใคร่เด็ก (Pedophilic Disorder)
- กลุ่มที่เกี่ยวกับตัวเองหรือคู่ที่ยินยอม: ภาวะชอบถูกกระทำ (Sexual Masochism Disorder), ภาวะหลงใหลวัตถุหรืออวัยวะ (Fetishistic Disorder) และ Transvestic Disorder
นอกจากนี้ยังมีกลุ่ม “ระบุอื่น ๆ” และพฤติกรรมทางเพศที่ควบคุมไม่ได้ ซึ่งหมอรวบรวมไว้ใน Paraphilic Disorder รูปแบบอื่น และ Compulsive Sexual Behavior
ICD-11 มองต่างจาก DSM อย่างไร
บัญชีจำแนกโรคขององค์การอนามัยโลก (ICD-11) ซึ่งเริ่มใช้ปี 2022 จัดกลุ่ม Paraphilic disorders ไว้ที่รหัส 6D30–6D3Z และวางหลักไว้ที่ ความยินยอม ชัดเจนกว่า
- 6D30 Exhibitionistic disorder, 6D31 Voyeuristic disorder, 6D32 Pedophilic disorder, 6D33 Coercive sexual sadism disorder (เน้นเฉพาะการกระทำกับคนไม่ยินยอม), 6D34 Frotteuristic disorder, 6D35 ภาวะอื่นที่เกี่ยวกับคนไม่ยินยอม, 6D36 ภาวะที่เกี่ยวกับพฤติกรรมคนเดียวหรือคนที่ยินยอม และ 6D3Z ไม่ระบุ
- ICD-11 ตัดชื่อ fetishism, transvestism และ sadomasochism ที่ทำกับคู่ยินยอมออก จากรายการโรค เพราะไม่ต้องการตีตราผู้ใหญ่ที่ยินยอมกันเอง
- 6D36 จะใช้ก็ต่อเมื่อทุกข์อย่างมาก (ที่ไม่ใช่แค่เพราะคนอื่นไม่ยอมรับ) หรือเสี่ยงบาดเจ็บรุนแรงหรือเสียชีวิต
- ภาวะไม่ตรงกันระหว่างเพศกับอัตลักษณ์ (Gender incongruence) ถูกย้ายออกจากหมวดจิตเวชไปอยู่หมวดสุขภาพทางเพศ ส่วนพฤติกรรมทางเพศที่ควบคุมไม่ได้ (Compulsive Sexual Behaviour Disorder, 6C72) อยู่ในกลุ่มความผิดปกติในการควบคุมแรงกระตุ้น ไม่ใช่ paraphilia
พบบ่อยแค่ไหน
ความชอบที่ “ไม่ทั่วไป” จริง ๆ แล้วพบบ่อยกว่าที่คิด การสำรวจผู้ใหญ่ 1,040 คนในแคนาดา (Joyal & Carpentier, 2017) พบว่า 45.6% เคยอยากลองพฤติกรรมแบบ paraphilia อย่างน้อยหนึ่งอย่าง และ 33.9% เคยทำอย่างน้อยหนึ่งครั้ง ที่พบบ่อยคือการแอบดู fetish การเบียดถู และ masochism แต่ภาวะที่เข้าเกณฑ์โรคจริงพบน้อยกว่านี้มาก เพราะต้องมีความทุกข์ การเสียหน้าที่ หรือการละเมิดผู้อื่นร่วมด้วย ตัวเลขนี้จึงบอกเราว่า การมีจินตนาการแปลก ๆ เป็นเรื่องของมนุษย์ อ่านเพิ่มเรื่องนี้ได้ใน จินตนาการทางเพศ ปกติไหม
ทำไมถึงเกิด
ยังไม่มีคำตอบเดียว งานวิจัยมองว่าเป็นผลรวมของพัฒนาการทางเพศช่วงวัยรุ่น การเรียนรู้และการเชื่อมโยงทางอารมณ์ พื้นฐานทางระบบประสาท และประสบการณ์ชีวิต ความชอบส่วนใหญ่เริ่มชัดตั้งแต่วัยรุ่นหรือต้นวัยผู้ใหญ่ และ ไม่ใช่สิ่งที่ใครเลือกเอง หลายคนมีภาวะอื่นร่วมด้วย เช่น ซึมเศร้า วิตกกังวล การใช้สารเสพติด หรือความเหงาและทักษะสังคมที่จำกัด ซึ่งการดูแลภาวะร่วมเหล่านี้ช่วยลดความเสี่ยงได้มาก
การประเมินและการรักษา
การประเมิน เริ่มจากการพูดคุยอย่างละเอียดและเป็นความลับ ถึงลักษณะความชอบ ระยะเวลา ความทุกข์ ผลต่อชีวิต ความเสี่ยงต่อตัวเองและผู้อื่น รวมถึงภาวะทางจิตใจร่วม แพทย์อาจใช้แบบประเมินมาตรฐานประกอบ
การบำบัดทางจิตใจเป็นแนวทางแรก ได้แก่
- การบำบัดความคิดและพฤติกรรม (CBT) เพื่อเข้าใจตัวกระตุ้น จัดการความคิดที่บิดเบือน และฝึกควบคุมแรงกระตุ้น
- การวางแผนป้องกันการกลับซ้ำ (Relapse Prevention) และแนวคิด Good Lives Model ที่ช่วยสร้างชีวิตที่มีความหมายโดยไม่ทำร้ายใคร
- การรักษาภาวะร่วม และการบำบัดคู่หรือครอบครัวเมื่อเหมาะสม ดู การบำบัดครอบครัว
ยาใช้เฉพาะบางกรณี ภายใต้การดูแลของจิตแพทย์ แนวทางของสหพันธ์จิตเวชชีวภาพโลก (WFSBP, 2020) แบ่งการรักษาเป็นระดับตามความรุนแรงและความเสี่ยงต่อผู้อื่น ระดับแรกคือจิตบำบัด ระดับถัดมาอาจเพิ่มยากลุ่ม SSRI และในรายที่เสี่ยงสูงจริง ๆ อาจใช้ยาลดฮอร์โมนเพศชาย เช่น ยาต้านแอนโดรเจน หรือยากลุ่ม GnRH agonist ซึ่งต้องได้รับความยินยอมอย่างมีข้อมูลและติดตามผลข้างเคียง เช่น มวลกระดูก อย่างใกล้ชิด ยาเหล่านี้ไม่ใช่สิ่งที่ควรหาซื้อหรือใช้เอง
ทุกขั้นรวมการรักษาภาวะร่วม เช่น ซึมเศร้า วิตกกังวล การใช้สาร
ถ้ากังวลเรื่องตัวเองหรือคนใกล้ตัว ขอความช่วยเหลือได้ที่ไหน
- ปรึกษาแบบเป็นความลับ กับแพทย์หรือนักเพศวิทยาคลินิก ดู เมื่อไหร่ควรปรึกษานักเพศวิทยาคลินิก
- สายด่วนสุขภาพจิต 1323 ตลอด 24 ชั่วโมง เมื่อรู้สึกทุกข์ หมดหวัง หรือกลัวว่าจะควบคุมตัวเองไม่ได้
- ศูนย์ช่วยเหลือสังคม 1300 เมื่อมีเด็กหรือผู้เปราะบางอาจตกอยู่ในอันตราย
- เหตุฉุกเฉิน แจ้ง 191 (ตำรวจ) หรือ 1669 (การแพทย์ฉุกเฉิน)
- Troubled Desire โปรแกรมช่วยเหลือตัวเองออนไลน์แบบไม่ระบุตัวตน ของสถาบันเพศวิทยาและเวชศาสตร์ทางเพศ Charité กรุงเบอร์ลิน สำหรับผู้ที่มีความรู้สึกทางเพศต่อเด็กและไม่ต้องการทำร้ายใคร
การปรึกษาเป็นความลับตามจริยธรรมทางการแพทย์ ข้อยกเว้นเดียวคือเมื่อมีเด็กหรือบุคคลอื่นกำลังตกอยู่ในอันตราย ซึ่งความปลอดภัยของเขาต้องมาก่อน การมาพบแพทย์ก่อนที่จะมีใครได้รับอันตราย คือสิ่งที่ดีที่สุดที่คุณทำได้ทั้งเพื่อตัวเองและเพื่อคนอื่น
1
2
3
