ผู้ชายหลายคนไม่เคยคิดว่าจะต้องตรวจน้ำเชื้อ จนวันที่คู่พยายามมีลูกมานานแล้วยังไม่สำเร็จ ความจริงคือปัจจัยฝ่ายชายมีส่วนเกี่ยวข้องในคู่ที่มีบุตรยากราวครึ่งหนึ่ง การตรวจน้ำเชื้อจึงเป็นการตรวจที่ง่าย ไม่เจ็บ และให้ข้อมูลมากครับ
การตรวจวิเคราะห์น้ำเชื้อ (Semen Analysis) คืออะไร
คือการนำน้ำอสุจิไปตรวจในห้องปฏิบัติการ เพื่อดูปริมาณ จำนวน การเคลื่อนไหว และรูปร่างของตัวอสุจิ รวมถึงลักษณะทางเคมีและเซลล์อื่น ๆ องค์การอนามัยโลก (WHO) ได้ปรับปรุงคู่มือการตรวจเป็นฉบับที่ 6 ในปี 2021 ซึ่งห้องปฏิบัติการส่วนใหญ่ใช้อ้างอิงในปัจจุบัน
ใครควรตรวจ
- คู่ที่พยายามมีบุตรมา 12 เดือนแล้วยังไม่ตั้งครรภ์ หรือ 6 เดือนหากฝ่ายหญิงอายุ 35 ปีขึ้นไป
- ผู้ชายที่มีปัจจัยเสี่ยง เช่น เคยเป็นคางทูมลงอัณฑะ อัณฑะไม่ลงถุง เส้นเลือดขอดที่อัณฑะ (Varicocele) เคยผ่าตัดหรือบาดเจ็บบริเวณอัณฑะ
- ผู้ที่เคยหรือกำลังใช้ฮอร์โมนเทสโทสเตอโรน หรือสเตียรอยด์เพิ่มกล้าม และวางแผนมีบุตร
- หลังทำหมันชาย เพื่อยืนยันว่าไม่มีตัวอสุจิแล้ว
- ก่อนรับเคมีบำบัดหรือการรักษาที่อาจกระทบอัณฑะ เพื่อพิจารณาฝากอสุจิ
การตรวจน้ำเชื้อ ไม่ใช่การตรวจหลักสำหรับปัญหาแข็งตัวหรือหลั่งเร็ว ปัญหาเหล่านั้นมีแนวทางประเมินต่างหาก ดู ED อวัยวะเพศไม่แข็งตัว และ หลั่งเร็ว (PE)
เตรียมตัวก่อนตรวจ
- งดหลั่ง 2–7 วัน ไม่น้อยหรือนานเกินไป เพราะมีผลต่อปริมาณและการเคลื่อนไหว
- เก็บตัวอย่างด้วยการช่วยตัวเอง ใส่ภาชนะปลอดเชื้อที่ห้องปฏิบัติการให้ เก็บให้ได้ทั้งหมด ส่วนแรกของน้ำเชื้อมีอสุจิมากที่สุด
- ไม่ใช้เจลหล่อลื่นหรือน้ำลาย และไม่ใช้ถุงยางอนามัยทั่วไป เพราะทำลายตัวอสุจิได้
- ส่งตรวจภายใน 1 ชั่วโมง และเก็บใกล้อุณหภูมิร่างกาย ถ้าเก็บนอกสถานที่
- แจ้งเจ้าหน้าที่ ถ้าเก็บได้ไม่ครบ หรือมีไข้สูงในช่วง 2–3 เดือนก่อน
- 1งดหลั่ง 2–7 วันไม่น้อยหรือนานเกินไป
- 2ช่วยตัวเองใส่ภาชนะปลอดเชื้อ เก็บให้ได้ทั้งหมด
- 3ไม่ใช้เจล/น้ำลายและไม่ใช้ถุงยางทั่วไป ทำลายอสุจิได้
- 4ส่งภายใน 1 ชม.เก็บใกล้อุณหภูมิร่างกาย
- 5แจ้งเจ้าหน้าที่ถ้าเก็บไม่ครบ หรือมีไข้สูงช่วง 2–3 เดือนก่อน
ค่าอ้างอิงตาม WHO ฉบับที่ 6 (2021)
ตัวเลขด้านล่างคือค่าขีดล่างอ้างอิง (5th percentile) จากผู้ชายที่คู่ตั้งครรภ์ได้ภายใน 1 ปี ไม่ใช่เส้นแบ่ง “มีลูกได้” กับ “มีลูกไม่ได้”
| รายการ | ค่าขีดล่างอ้างอิง |
|---|---|
| ปริมาณน้ำเชื้อ (Volume) | 1.4 มล. |
| ความเข้มข้นของอสุจิ (Concentration) | 16 ล้านตัว/มล. |
| จำนวนอสุจิทั้งหมด (Total count) | 39 ล้านตัว |
| การเคลื่อนไหวรวม (Total motility) | 42% |
| การเคลื่อนไหวไปข้างหน้า (Progressive motility) | 30% |
| รูปร่างปกติ (Normal morphology) | 4% |
| อสุจิที่มีชีวิต (Vitality) | 54% |
| ความเป็นกรดด่าง (pH) | 7.2 ขึ้นไป |
นอกจากนี้ห้องปฏิบัติการจะรายงานเวลาที่น้ำเชื้อเหลวตัว (Liquefaction) ความหนืด การจับกลุ่มของตัวอสุจิ (Agglutination) และเซลล์เม็ดเลือดขาว ซึ่งอาจบอกการอักเสบหรือติดเชื้อ
ปริมาณ
- น้ำเชื้อ 1.4 มล.
- pH 7.2 ขึ้นไป
จำนวน
- ความเข้มข้น 16 ล้านตัว/มล.
- ทั้งหมด 39 ล้านตัว
การเคลื่อนไหว
- รวม 42%
- ไปข้างหน้า 30%
รูปร่างและชีวิต
- รูปร่างปกติ 4%
- มีชีวิต 54%
เป็นค่า 5th percentile ไม่ใช่เส้นแบ่งมีลูกได้หรือไม่ได้ ผลผิดปกติควรตรวจซ้ำ
ศัพท์ที่อาจเจอในผลตรวจ
- Oligozoospermia จำนวนอสุจิน้อย
- Asthenozoospermia การเคลื่อนไหวน้อย
- Teratozoospermia รูปร่างปกติน้อย
- Azoospermia ไม่พบตัวอสุจิ
- Leukocytospermia เม็ดเลือดขาวมาก
ถ้าผลผิดปกติ ทำอะไรต่อ
- ตรวจซ้ำ ห่างกันอย่างน้อยหลายสัปดาห์ เพราะค่าน้ำเชื้อแปรปรวนได้มากตามธรรมชาติ แนวทาง AUA/ASRM แนะนำให้ประเมินจากผลอย่างน้อย 2 ครั้งเมื่อผลแรกผิดปกติ
- ซักประวัติและตรวจร่างกาย โดยเฉพาะอัณฑะ ท่อนำอสุจิ และเส้นเลือดขอด
- ตรวจเลือดฮอร์โมน เช่น FSH, LH, เทสโทสเตอโรน ในรายที่เหมาะสม อ่าน ฮอร์โมนเพศชายพื้นฐาน
- ตรวจเพิ่มเติม เช่น อัลตราซาวด์ถุงอัณฑะ หรือตรวจทางพันธุกรรมในบางกรณี
- ส่งต่อแพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะหรือแพทย์ด้านภาวะมีบุตรยาก เมื่อจำเป็น
ข้อควรรู้สำคัญเรื่องฮอร์โมนและสเตียรอยด์
อ่านเพิ่มที่ TRT คืออะไร ใครเหมาะ และ สเตียรอยด์และ PEDs: ความเสี่ยงและการฟื้นฟูร่างกาย
ดูแลคุณภาพน้ำเชื้อด้วยวิถีชีวิต
- เลิกบุหรี่ ลดแอลกอฮอล์ งดสารเสพติด
- ควบคุมน้ำหนัก ออกกำลังกายสม่ำเสมอ
- เลี่ยงความร้อนที่อัณฑะเป็นเวลานาน เช่น ซาวน่าบ่อย วางโน้ตบุ๊กบนตัก
- รักษาโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ให้หาย ซึ่งอาจทำให้ท่อนำอสุจิอุดตัน
- นอนให้พอ จัดการความเครียด
การสร้างอสุจิใช้เวลาราว 2–3 เดือน การเปลี่ยนแปลงจึงเห็นผลหลังจากนั้น
ตรวจได้ที่ไหน และคลินิกช่วยอะไรได้
ที่ Dr. Kris Clinic เราให้คำปรึกษาก่อนตรวจ อธิบายวิธีเตรียมตัวและเก็บตัวอย่างอย่างเป็นส่วนตัว แปลผลให้เข้าใจง่าย ตรวจฮอร์โมนที่เกี่ยวข้อง และวางแผนต่อร่วมกับคุณและคู่ รวมถึงส่งต่อสถานพยาบาลด้านภาวะมีบุตรยากเมื่อจำเป็น
1
2
3
