ในห้องตรวจผู้สูงอายุ ผมเห็นหลายครอบครัวที่คุณพ่อคุณแม่ต้องนอนโรงพยาบาลเพราะปอดอักเสบ แล้วหลังจากนั้นก็ไม่ค่อยกลับมาแข็งแรงเท่าเดิม ปอดอักเสบจากเชื้อนิวโมคอคคัสเป็นหนึ่งในโรคที่ป้องกันได้ด้วยวัคซีน แต่คนไทยวัยผู้ใหญ่จำนวนมากยังไม่เคยฉีด
เชื้อนิวโมคอคคัสคืออะไร
นิวโมคอคคัส (Streptococcus pneumoniae) เป็นแบคทีเรียที่อาศัยอยู่ในจมูกและลำคอของคนทั่วไป ส่วนใหญ่ไม่ก่อโรค แต่เมื่อภูมิต้านทานลดลง เช่น หลังเป็นไข้หวัดใหญ่ อายุมาก หรือมีโรคเรื้อรัง เชื้ออาจลุกลามเป็น
- ปอดอักเสบ (Pneumonia)
- ติดเชื้อในกระแสเลือด (Bacteremia)
- เยื่อหุ้มสมองอักเสบ (Meningitis)
- หูชั้นกลางและไซนัสอักเสบ ซึ่งพบมากในเด็ก
โรคชนิดลุกลาม (Invasive pneumococcal disease) มีอัตราเสียชีวิตสูงในผู้สูงอายุ และเชื้อดื้อยาปฏิชีวนะเป็นปัญหาเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ การป้องกันจึงคุ้มกว่าการรักษา
ใครควรฉีด (ตามแนวทางล่าสุด)
คณะกรรมการที่ปรึกษาด้านวัคซีนของสหรัฐ (ACIP) ปรับคำแนะนำเมื่อตุลาคม 2024 ซึ่งหลายประเทศรวมถึงแพทย์ในไทยใช้อ้างอิง ดังนี้
- ผู้ใหญ่ทุกคนที่อายุ 50 ปีขึ้นไป (เดิมคือ 65 ปี) ที่ยังไม่เคยได้รับวัคซีนชนิดคอนจูเกต หรือไม่ทราบประวัติ
- อายุ 19–49 ปีที่มีภาวะเสี่ยง ตามรายการด้านล่าง
ภาวะเสี่ยงที่ทำให้ควรฉีดตั้งแต่อายุน้อย ได้แก่
- เบาหวาน โรคหัวใจ โรคปอดเรื้อรังรวมถึงหอบหืด โรคตับ โรคไตเรื้อรัง
- สูบบุหรี่ ดื่มแอลกอฮอล์หนัก
- ติดเชื้อ HIV ภูมิคุ้มกันบกพร่อง ใช้ยากดภูมิ ได้รับเคมีบำบัด ปลูกถ่ายอวัยวะ
- ไม่มีม้ามหรือม้ามทำงานผิดปกติ รวมถึงโรคเลือดบางชนิด
- มีน้ำไขสันหลังรั่ว หรือใส่ประสาทหูเทียม
สำหรับผู้มี HIV อ่านเพิ่มที่ CD4 และการติดเชื้อฉวยโอกาส
อายุ 50 ปีขึ้นไป
- ทุกคนที่ยังไม่เคยได้ชนิดคอนจูเกต
- หรือไม่ทราบประวัติ
19–49 ปี: โรคเรื้อรัง
- เบาหวาน หัวใจ ปอด หอบหืด
- ตับ ไตเรื้อรัง
19–49 ปี: พฤติกรรม
- สูบบุหรี่
- ดื่มแอลกอฮอล์หนัก
19–49 ปี: ภูมิคุ้มกัน
- HIV ใช้ยากดภูมิ เคมีบำบัด
- ไม่มีม้าม ปลูกถ่ายอวัยวะ
อื่น ๆ
- น้ำไขสันหลังรั่ว
- ใส่ประสาทหูเทียม
วัคซีนมีกี่ชนิด
| ชนิด | ลักษณะ |
|---|---|
| PCV13, PCV15 | วัคซีนคอนจูเกตรุ่นก่อน ครอบคลุม 13 หรือ 15 สายพันธุ์ กระตุ้นภูมิได้ดีและจำได้นาน |
| PCV20 | ครอบคลุม 20 สายพันธุ์ มีให้บริการในไทยแล้ว ในผู้ใหญ่ส่วนใหญ่ฉีดเข็มเดียว |
| PCV21 | ออกแบบสำหรับผู้ใหญ่ ครอบคลุมสายพันธุ์ที่พบบ่อยในผู้ใหญ่ ความพร้อมในไทยขึ้นกับการขึ้นทะเบียน |
| PPSV23 | ชนิดโพลีแซคคาไรด์ ครอบคลุม 23 สายพันธุ์ แต่ภูมิอยู่ไม่นานเท่าชนิดคอนจูเกต ปัจจุบันใช้เป็นเข็มตามหลัง PCV15 หรือ PCV13 |
ชนิดวัคซีนที่มีในแต่ละสถานพยาบาลอาจต่างกัน แพทย์จะเลือกให้เหมาะกับคุณ
ฉีดอย่างไร ตามประวัติวัคซีน
ยังไม่เคยฉีดเลย หรือไม่ทราบประวัติ
- PCV20 หรือ PCV21 หนึ่งเข็ม ถือว่าครบ หรือ
- PCV15 หนึ่งเข็ม แล้วตามด้วย PPSV23 หนึ่งเข็มห่างกันอย่างน้อย 1 ปี (ในผู้มีภูมิคุ้มกันต่ำ อาจห่างได้ 8 สัปดาห์)
เคยฉีด PPSV23 อย่างเดียว
- ฉีด PCV20 หรือ PCV21 หนึ่งเข็ม ห่างจาก PPSV23 อย่างน้อย 1 ปี
เคยฉีด PCV13 (อาจร่วมกับ PPSV23)
- ถ้ายังไม่ครบตามแผนเดิม แพทย์อาจให้ PCV20 หรือ PCV21 หนึ่งเข็ม ห่างจากเข็มนิวโมคอคคัสล่าสุดอย่างน้อย 5 ปี หรือให้ PPSV23 ให้ครบตามแผนเดิม
ถ้าจำไม่ได้ว่าเคยฉีดอะไร ไม่ต้องกังวล นำสมุดวัคซีนหรือประวัติจากโรงพยาบาลมาให้แพทย์ดู หรือเริ่มตามแผนสำหรับคนไม่ทราบประวัติได้
ชนิดวัคซีนที่มีในแต่ละสถานพยาบาลอาจต่างกัน แพทย์จะเลือกให้เหมาะ
ความปลอดภัยและผลข้างเคียง
วัคซีนนิวโมคอคคัสมีความปลอดภัยสูง ผลข้างเคียงที่พบบ่อยคือ ปวด บวม แดงตรงที่ฉีด ปวดเมื่อยตัว อ่อนเพลีย มีไข้ต่ำ ๆ 1–2 วัน อาการแพ้รุนแรงพบได้น้อยมาก
- ฉีดพร้อมวัคซีนไข้หวัดใหญ่ งูสวัด หรือโควิดในวันเดียวกันได้ คนละแขน
- ผู้ที่เคยแพ้รุนแรงต่อวัคซีนหรือส่วนประกอบ เช่น Diphtheria toxoid ไม่ควรฉีดชนิดคอนจูเกต
- ถ้ามีไข้สูงหรือป่วยเฉียบพลัน ควรรอหายก่อน
วัคซีนที่ควรคู่กัน
การป้องกันปอดอักเสบได้ผลดีขึ้นเมื่อได้ วัคซีนไข้หวัดใหญ่ ทุกปี เพราะไข้หวัดใหญ่มักนำไปสู่ปอดอักเสบจากแบคทีเรีย ผู้ใหญ่ 50+ ควรพิจารณา วัคซีนงูสวัด Shingrix ด้วย และการเลิกบุหรี่เป็นการป้องกันปอดอักเสบที่สำคัญพอ ๆ กับวัคซีน ดูภาพรวมสุขภาพผู้ชายวัยนี้ได้ที่ ผู้ชายวัย Silver Age 50+ ดูแลอะไรบ้าง
เมื่อไหร่ควรพบแพทย์
ปอดอักเสบในผู้สูงอายุอาจไม่มีไข้สูงหรือไอชัดเจน แต่มาด้วยอาการซึม สับสน กินไม่ได้ หรือหายใจเร็ว ควรไปโรงพยาบาลทันทีถ้ามีไข้ ไอ เหนื่อยหอบ เจ็บหน้าอกเวลาหายใจ ปากเขียว หรือสับสนเฉียบพลัน โทร 1669
ที่ Dr. Kris Clinic หมอช่วยทบทวนประวัติวัคซีน วางแผนวัคซีนผู้ใหญ่ทั้งชุดสำหรับคุณและพ่อแม่ และให้วัคซีนตามความเหมาะสม ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของ การดูแลแบบเวชศาสตร์ครอบครัว
1
2
3
