หลายคนคิดว่าไข้หวัดใหญ่ก็แค่หวัดที่หนักหน่อย แต่ในผู้สูงอายุ ไข้หวัดใหญ่อาจเป็นจุดเริ่มต้นของปอดอักเสบ หัวใจวาย หรือการล้มป่วยจนลุกเดินไม่ไหวอีกหลายสัปดาห์ ผมเลยมักบอกลูกหลานที่พาคุณพ่อคุณแม่มาตรวจว่า วัคซีนไข้หวัดใหญ่ปีละเข็ม เป็นของขวัญที่ราคาถูกแต่คุ้มที่สุดอย่างหนึ่ง
ไข้หวัดใหญ่ต่างจากหวัดธรรมดาอย่างไร
ไข้หวัดใหญ่เกิดจากไวรัส Influenza ชนิด A และ B มักเริ่มเฉียบพลันด้วยไข้สูง หนาวสั่น ปวดเมื่อยตัวมาก ปวดศีรษะ ไอ อ่อนเพลียชัดเจน ต่างจากหวัดธรรมดาที่มักมีน้ำมูก จาม เจ็บคอ และไม่ค่อยมีไข้สูง
ภาวะแทรกซ้อนที่สำคัญ ได้แก่ ปอดอักเสบจากไวรัสหรือแบคทีเรียแทรกซ้อน โรคประจำตัวกำเริบ เช่น หัวใจวาย หอบหืด ถุงลมโป่งพอง เบาหวานคุมไม่ได้ และความเสี่ยงหัวใจขาดเลือดหรือหลอดเลือดสมองที่เพิ่มขึ้นในช่วงหลังติดเชื้อ
ทำไมต้องฉีดทุกปี
- ไวรัสเปลี่ยนแปลงตลอด องค์การอนามัยโลกประกาศสายพันธุ์สำหรับวัคซีนทุกปี ตามข้อมูลการเฝ้าระวังทั่วโลก
- ภูมิคุ้มกันลดลง ภายในหลายเดือนหลังฉีด โดยเฉพาะในผู้สูงอายุ
ตั้งแต่ฤดูกาล 2024 เป็นต้นมา องค์การอนามัยโลกแนะนำวัคซีนชนิด 3 สายพันธุ์ (Trivalent) เพราะไม่พบเชื้อสายพันธุ์ B/Yamagata หมุนเวียนแล้ว วัคซีน 3 สายพันธุ์จึงไม่ได้ด้อยกว่า 4 สายพันธุ์ในปัจจุบัน
ฉีดช่วงไหนในประเทศไทย
ไทยมีการระบาดได้ตลอดปี แต่มักสูงในฤดูฝน (ประมาณมิถุนายนถึงกันยายน) และมีระลอกช่วงหนาวในบางปี การรณรงค์ของกระทรวงสาธารณสุขจึงมักเริ่มช่วงพฤษภาคมถึงสิงหาคม ภูมิคุ้มกันขึ้นเต็มที่ประมาณ 2 สัปดาห์หลังฉีด ถ้าพลาดช่วงรณรงค์ก็ยังฉีดได้ ดีกว่าไม่ฉีด และคนที่จะเดินทางไปประเทศซีกโลกอื่นในช่วงฤดูหนาวของเขาก็ควรฉีดก่อนเดินทาง ดู เตรียมสุขภาพก่อนเดินทาง
- พ.ค.–ส.ค.ช่วงรณรงค์ฉีดวัคซีน
ฉีดก่อนหรือต้นฤดูระบาด
- 2 สัปดาห์หลังภูมิขึ้นเต็มที่
หลังฉีดประมาณ 2 สัปดาห์
- มิ.ย.–ก.ย.ฤดูฝน ระบาดสูง
ช่วงที่พบผู้ป่วยมากที่สุดในไทย
- ช่วงหนาวอาจมีระลอกสอง
พลาดช่วงรณรงค์ก็ยังฉีดได้ ดีกว่าไม่ฉีด
ภูมิลดลงภายในหลายเดือน และสายพันธุ์เปลี่ยนทุกปี จึงต้องฉีดปีละครั้ง
กลุ่มที่ได้ประโยชน์มากที่สุด และสิทธิฉีดฟรี
ทุกคนอายุ 6 เดือนขึ้นไปฉีดได้ แต่กลุ่มเสี่ยงสูงที่รัฐจัดวัคซีนให้ฟรีตามสิทธิในช่วงรณรงค์ประจำปี มี 7 กลุ่ม ได้แก่
- ผู้สูงอายุ 65 ปีขึ้นไป
- ผู้มีโรคเรื้อรัง เช่น ปอดอุดกั้นเรื้อรัง หอบหืด หัวใจ หลอดเลือดสมอง ไตวาย ผู้ป่วยมะเร็งที่ได้รับเคมีบำบัด และเบาหวาน
- หญิงตั้งครรภ์อายุครรภ์ 4 เดือนขึ้นไป
- เด็กอายุ 6 เดือนถึง 2 ปี
- ผู้พิการทางสมองที่ช่วยเหลือตัวเองไม่ได้
- ผู้ป่วยธาลัสซีเมียและผู้มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง รวมถึงผู้มี HIV ที่มีอาการ
- ผู้มีภาวะอ้วนมาก (น้ำหนักเกิน 100 กก. หรือ BMI ตั้งแต่ 35)
รายละเอียดและช่วงเวลาอาจเปลี่ยนในแต่ละปี ควรตรวจสอบกับโรงพยาบาลตามสิทธิ ส่วนคนอายุ 60–64 ปีที่ไม่เข้ากลุ่มข้างต้น ก็ควรฉีดเช่นกัน
ตามอายุ
- ผู้สูงอายุ 65 ปีขึ้นไป
- เด็ก 6 เดือน–2 ปี
โรคเรื้อรัง
- ปอด หอบหืด หัวใจ
- หลอดเลือดสมอง ไตวาย เบาหวาน
- มะเร็งที่ได้เคมีบำบัด
หญิงตั้งครรภ์
- อายุครรภ์ 4 เดือนขึ้นไป
ภูมิคุ้มกันต่ำ
- ธาลัสซีเมีย
- ภูมิบกพร่อง HIV ที่มีอาการ
ผู้พิการทางสมอง
- ที่ช่วยเหลือตัวเองไม่ได้
อ้วนมาก
- น้ำหนัก > 100 กก. หรือ BMI ≥ 35
รายละเอียดอาจเปลี่ยนแต่ละปี ตรวจสอบกับโรงพยาบาลตามสิทธิ
วัคซีนสำหรับผู้สูงอายุ: ชนิดไหนดี
ระบบภูมิคุ้มกันของผู้สูงอายุตอบสนองต่อวัคซีนได้น้อยลง จึงมีวัคซีนที่ออกแบบมาเพื่อกลุ่มนี้
| ชนิด | จุดเด่น |
|---|---|
| ชนิดมาตรฐาน (Standard-dose) | ใช้แพร่หลาย ราคาเข้าถึงได้ เป็นวัคซีนในโครงการรัฐ |
| ชนิดขนาดสูง (High-dose) | แอนติเจนมากกว่าประมาณ 4 เท่า กระตุ้นภูมิได้สูงกว่า |
| ชนิดเสริมฤทธิ์ (Adjuvanted) | มีสารช่วยกระตุ้นภูมิ |
| ชนิดรีคอมบิแนนท์ (Recombinant) | ผลิตโดยไม่ใช้ไข่ แอนติเจนสูงกว่า |
แนวทางของ ACIP แนะนำให้ผู้ที่อายุ 65 ปีขึ้นไป เลือกชนิดขนาดสูง เสริมฤทธิ์ หรือรีคอมบิแนนท์ก่อน ถ้าหาได้ แต่การศึกษาขนาดใหญ่ในเดนมาร์กปี 2025 (DANFLU-2) พบว่าประโยชน์เพิ่มเติมของชนิดขนาดสูงต่อการนอนโรงพยาบาลอาจไม่มากเท่าที่คาด ข้อสรุปที่ใช้ได้จริงคือ ถ้าไม่มีชนิดพิเศษ ให้ฉีดชนิดมาตรฐานทันที อย่ารอ
ผลข้างเคียงและความเชื่อผิด ๆ
- อาการที่พบได้: ปวด บวมตรงที่ฉีด ไข้ต่ำ ปวดเมื่อย 1–2 วัน
- วัคซีนชนิดฉีดไม่มีเชื้อเป็น จึงไม่ทำให้เป็นไข้หวัดใหญ่ ถ้าป่วยหลังฉีด มักเป็นเชื้อหวัดตัวอื่น หรือติดเชื้อก่อนภูมิขึ้น
- คนแพ้ไข่ส่วนใหญ่ฉีดได้ แม้เคยแพ้รุนแรงก็ฉีดได้ในสถานพยาบาลที่พร้อมดูแล
- ผู้ที่เคยแพ้วัคซีนไข้หวัดใหญ่รุนแรงไม่ควรฉีดซ้ำ และผู้ที่เคยเป็นกลุ่มอาการกิลแลง-บาร์เร ภายใน 6 สัปดาห์หลังฉีด ควรปรึกษาแพทย์
- ฉีดพร้อม วัคซีนนิวโมคอคคัส วัคซีนงูสวัด หรือโควิดได้ คนละแขน
ประโยชน์ที่มากกว่าการกันหวัด
นอกจากลดการป่วยหนัก วัคซีนไข้หวัดใหญ่ยังลดเหตุการณ์หัวใจและหลอดเลือดในผู้ที่มีโรคหัวใจ การศึกษา IAMI พบว่าการฉีดวัคซีนหลังกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือดช่วยลดการเสียชีวิตและเหตุการณ์หัวใจซ้ำ การฉีดให้คนในบ้านยังช่วยปกป้องผู้สูงอายุและทารกที่ภูมิต่ำ ซึ่งเป็นหัวใจของ การดูแลแบบเวชศาสตร์ครอบครัว
เมื่อไหร่ควรพบแพทย์
ถ้าเป็นไข้หวัดใหญ่ ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ และคนมีโรคเรื้อรัง ควรพบแพทย์ภายใน 48 ชั่วโมงแรก เพราะยาต้านไวรัสได้ผลดีเมื่อเริ่มเร็ว ไปโรงพยาบาลทันทีถ้ามีอาการหายใจหอบ เจ็บหน้าอก ซึม สับสน ปากเขียว ไข้สูงไม่ลดเกิน 3 วัน หรืออาการดีขึ้นแล้วกลับแย่ลง โทร 1669
ที่ Dr. Kris Clinic หมอช่วยทบทวนวัคซีนผู้ใหญ่และผู้สูงอายุทั้งครอบครัว แนะนำชนิดวัคซีนที่เหมาะสม และวางแผนร่วมกับการดูแลโรคประจำตัว ดูรายการตรวจอื่นได้ที่ ตรวจสุขภาพวัยทำงาน
1
2
3
