ผมเคยทำงานในศูนย์ดูแลแบบประคับประคอง และได้เรียนรู้ว่าคำว่า “ไม่มีอะไรทำได้แล้ว” ไม่เคยเป็นความจริง แม้โรคจะรักษาให้หายไม่ได้ แต่เรายังทำให้คนไข้ปวดน้อยลง หายใจสบายขึ้น ได้กลับบ้าน ได้คุยกับคนที่รัก และได้จากไปอย่างที่เขาต้องการ นี่คือหัวใจของ Palliative Care
Palliative Care คืออะไร
องค์การอนามัยโลกนิยามว่า การดูแลแบบประคับประคอง (Palliative Care) คือการดูแลที่มุ่งเพิ่มคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยและครอบครัวที่เผชิญโรคที่คุกคามชีวิต ด้วยการป้องกันและบรรเทาความทุกข์ ทั้งทางกาย ใจ สังคม และจิตวิญญาณ
สิ่งสำคัญที่มักเข้าใจผิด
- ไม่ใช่การหยุดรักษา ผู้ป่วยยังรับเคมีบำบัด ฟอกไต หรือยารักษาโรคได้ควบคู่กัน
- ไม่ใช่การเร่งให้เสียชีวิต และไม่ใช่การยื้อชีวิตเกินความจำเป็น แต่เป็นการเคารพธรรมชาติของโรคและความต้องการของผู้ป่วย
- ไม่ได้มีไว้เฉพาะมะเร็ง
เหมาะกับใคร
- มะเร็งระยะลุกลาม
- หัวใจวายเรื้อรัง ปอดอุดกั้นเรื้อรังระยะรุนแรง
- ไตวายระยะท้าย ทั้งที่ฟอกไตและเลือกไม่ฟอกไต
- โรคตับแข็งระยะท้าย
- ภาวะสมองเสื่อม พาร์กินสัน โรคหลอดเลือดสมองรุนแรง โรคเซลล์ประสาทสั่งการเสื่อม
- ผู้สูงอายุเปราะบางมากที่มีหลายโรค
- โรคเอดส์ระยะท้ายที่ไม่ตอบสนองต่อการรักษา ซึ่งปัจจุบันพบน้อยลงมากเพราะยาต้านไวรัสได้ผลดี ดู ติด HIV ไม่จำเป็นต้องตายเร็ว
เริ่มเร็วดีกว่าอย่างไร
การศึกษาของ Temel และคณะ (NEJM 2010) ในผู้ป่วยมะเร็งปอดระยะแพร่กระจาย พบว่ากลุ่มที่ได้พบทีมประคับประคองตั้งแต่ต้น มีคุณภาพชีวิตดีกว่า ซึมเศร้าน้อยกว่า ได้รับการรักษาที่ก้าวร้าวในช่วงท้ายน้อยกว่า และไม่ได้มีชีวิตสั้นลง ปัจจุบันแนวทางมะเร็งของสมาคมมะเร็งวิทยาสหรัฐ (ASCO) จึงแนะนำให้ผู้ป่วยมะเร็งระยะลุกลามได้รับการดูแลแบบประคับประคองตั้งแต่เนิ่น ๆ
การดูแลครอบคลุมอะไรบ้าง
ทางกาย ควบคุมอาการปวดอย่างเหมาะสม รวมถึงการใช้มอร์ฟีนหรือยาแก้ปวดกลุ่มโอปิออยด์ตามที่แพทย์ประเมิน ซึ่งเมื่อใช้ถูกวิธี ไม่ได้ทำให้เสียชีวิตเร็วขึ้นหรือติดยาแบบที่หลายคนกลัว รวมถึงดูแลอาการหอบเหนื่อย คลื่นไส้ ท้องผูก เบื่ออาหาร นอนไม่หลับ แผลกดทับ
ทางใจ ความกลัว ความเศร้า ความโกรธ ความวิตกกังวลของทั้งผู้ป่วยและผู้ดูแล
ทางสังคม การเงิน การทำงาน การจัดการเรื่องที่ค้างคา สิทธิการรักษา และภาระของผู้ดูแล
ทางจิตวิญญาณ ความหมายของชีวิต การให้อภัย ศาสนา และความต้องการก่อนจากไป
ความใกล้ชิดและความสัมพันธ์ ผู้ป่วยหลายคนยังต้องการความใกล้ชิดกับคู่ การสัมผัส การกอด ไม่ใช่เรื่องผิด และทีมดูแลควรเปิดพื้นที่ให้คุยได้
ทางกาย
- คุมปวด รวมมอร์ฟีนตามที่แพทย์ประเมิน
- หอบ คลื่นไส้ ท้องผูก นอนไม่หลับ
ทางใจ
- ความกลัว ความเศร้า ความโกรธ
- ทั้งผู้ป่วยและผู้ดูแล
ทางสังคม
- การเงิน งาน สิทธิการรักษา
- ภาระของผู้ดูแล
ทางจิตวิญญาณ
- ความหมายของชีวิต การให้อภัย
- ศาสนา ความต้องการก่อนจากไป
ความใกล้ชิด
- การสัมผัส การกอด
- เปิดพื้นที่ให้คุยได้
ไม่ใช่การหยุดรักษา ผู้ป่วยรับการรักษาโรคควบคู่ไปได้
การสื่อสารและการวางแผนดูแลล่วงหน้า
ส่วนที่สำคัญที่สุดของงานนี้คือการคุย ทีมจะช่วยผู้ป่วยและครอบครัว
- เข้าใจตัวโรคและแนวโน้มอย่างตรงไปตรงมา ในระดับที่ผู้ป่วยอยากรู้
- สำรวจว่าอะไรสำคัญที่สุดสำหรับผู้ป่วย เช่น อยากอยู่บ้าน ไม่อยากเจ็บ อยากรอเจอลูกที่อยู่ไกล
- ตัดสินใจเรื่องการรักษาที่สอดคล้องกับเป้าหมาย เช่น การใส่ท่อช่วยหายใจ การกู้ชีพ การให้อาหารทางสายยาง
- บันทึกเป็นแผนการดูแลล่วงหน้า (Advance Care Plan) และทำหนังสือแสดงเจตนาตามมาตรา 12 ถ้าต้องการ ดู พินัยกรรมชีวิต (Living Will)
การประชุมครอบครัว (Family Conference) เป็นเครื่องมือที่ช่วยให้ทุกคนเข้าใจตรงกัน ลดความขัดแย้ง ดูเพิ่มที่ การบำบัดครอบครัวและ Family Conference
- 1เข้าใจตัวโรคอย่างตรงไปตรงมา ในระดับที่ผู้ป่วยอยากรู้
- 2อะไรสำคัญที่สุดเช่น อยากอยู่บ้าน ไม่อยากเจ็บ อยากรอเจอลูก
- 3เลือกการรักษาให้สอดคล้องกับเป้าหมาย เช่น ท่อช่วยหายใจ การกู้ชีพ
- 4บันทึกแผนAdvance Care Plan และหนังสือแสดงเจตนาตามมาตรา 12 ถ้าต้องการ
การประชุมครอบครัว (Family Conference) ช่วยให้ทุกคนเข้าใจตรงกัน
ดูแลผู้ดูแลด้วย
ผู้ดูแลมักเหนื่อยทั้งกายและใจ และรู้สึกผิดเมื่ออยากพัก การดูแลแบบประคับประคองรวมถึงการดูแลผู้ดูแล การหาคนช่วยผลัด การสอนทักษะดูแลที่บ้าน และการดูแลความโศกเศร้าหลังการสูญเสีย (Bereavement) ถ้ารู้สึกหมดแรงหรือซึมเศร้า โทรสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ได้
ในประเทศไทยเข้าถึงได้อย่างไร
โรงพยาบาลรัฐหลายแห่งมีหน่วยหรือทีมดูแลแบบประคับประคอง และมีบริการเยี่ยมบ้าน สิทธิหลักประกันสุขภาพแห่งชาติครอบคลุมการดูแลแบบประคับประคองรวมถึงที่บ้าน และยาแก้ปวดที่จำเป็น สอบถามได้ที่โรงพยาบาลที่รักษาอยู่หรือหน่วยบริการปฐมภูมิใกล้บ้าน
Dr. Kris Clinic ช่วยอะไรได้
หมอมีประสบการณ์ด้านเวชศาสตร์ครอบครัวและการดูแลแบบประคับประคอง สามารถช่วยให้คำปรึกษาครอบครัว อธิบายทางเลือก ช่วยวางแผนการดูแลล่วงหน้าและหนังสือแสดงเจตนา และประสานกับทีมโรงพยาบาลที่ดูแลอยู่ อ่านเรื่องเล่าจากห้องตรวจได้ที่ เคสแรกที่ผมดูแล คุณลุงวัย 80
ไปโรงพยาบาลหรือโทร 1669 ถ้าผู้ป่วยมีอาการเปลี่ยนแปลงเฉียบพลันที่ไม่ได้วางแผนไว้ เช่น หายใจลำบากรุนแรง ปวดที่คุมไม่ได้ หรือเลือดออกมาก และแจ้งทีมว่าผู้ป่วยมีแผนการดูแลล่วงหน้าแล้วหรือไม่
1
2
3
