ทรานส์แมนที่ผ่าตัดรังไข่แล้ว ยังต้องใช้ฮอร์โมนไหม ถ้าขาดจะเป็นอย่างไร

ทรานส์แมนคนหนึ่งมาหาผมหลังผ่าตัดมดลูกและรังไข่ได้ราวสองปี เขาเล่าว่า “ผ่าตัดเสร็จก็คิดว่าจบแล้วครับ เลยหยุดฉีดไปเกือบปี” ช่วงนั้นเขาเพลียมาก ร้อนวูบวาบ อารมณ์ดิ่ง ปวดข้อ และเริ่มรู้สึกว่าร่างกายไม่ใช่ตัวเองอีกครั้ง ผลตรวจพบว่าระดับฮอร์โมนแทบเป็นศูนย์ และมวลกระดูกเริ่มบาง ผมอยากให้เรื่องนี้เป็นบทเรียนว่า การผ่าตัดไม่ใช่จุดจบของการดูแลฮอร์โมน แต่เป็นจุดเริ่มต้นของการดูแลระยะยาวครับ

ทำไมหลังผ่าตัดยังต้องใช้ฮอร์โมน

ก่อนผ่าตัด แม้จะใช้เทสโทสเตอโรนอยู่ รังไข่ก็ยังสร้างฮอร์โมนได้บ้าง พอหยุดยา ร่างกายยังมีฮอร์โมนของตัวเองรองรับ แต่เมื่อตัดรังไข่ออกแล้ว ร่างกายไม่มีแหล่งผลิตฮอร์โมนเพศหลักอีกต่อไป ภาวะนี้เรียกว่า ภาวะขาดฮอร์โมนเพศจากการผ่าตัด (Surgical Hypogonadism)

ฮอร์โมนเพศไม่ได้มีหน้าที่แค่สร้างลักษณะทางเพศ แต่ยังดูแลกระดูก กล้ามเนื้อ หลอดเลือด สมอง และอารมณ์ การไม่มีฮอร์โมนเลยในวัยที่ยังไม่ถึงวัยทอง จึงส่งผลต่อสุขภาพในระยะยาว แนวทาง Endocrine Society และ WPATH SOC-8 จึงแนะนำให้ใช้ฮอร์โมนทดแทนต่อเนื่องหลังผ่าตัดอวัยวะสร้างฮอร์โมน

ถ้าขาดฮอร์โมนเพศ จะเกิดอะไรขึ้นบ้าง

กระดูกบางและกระดูกพรุน

ฮอร์โมนเพศช่วยรักษามวลกระดูก เมื่อขาด กระดูกจะสลายเร็วขึ้นแบบเดียวกับผู้หญิงที่ตัดรังไข่ก่อนวัยทอง เสี่ยงกระดูกพรุนและกระดูกหักง่ายเมื่ออายุมากขึ้น ซึ่งมักไม่มีอาการจนกระดูกหัก

กล้ามเนื้อลด แรงตก เพลีย

กล้ามที่สร้างมาจะค่อย ๆ ลดลง ไขมันเพิ่มขึ้น เหนื่อยง่าย ออกกำลังแล้วไม่ค่อยได้ผล

อารมณ์และการนอน

อาจหงุดหงิด ซึมเศร้า วิตกกังวล นอนไม่หลับ ความต้องการทางเพศลดลง และมีอาการร้อนวูบวาบ เหงื่อออกกลางคืน คล้ายอาการวัยทอง

ระบบเผาผลาญและหัวใจ

การขาดฮอร์โมนเพศเรื้อรังสัมพันธ์กับไขมันหน้าท้องเพิ่ม การดื้ออินซูลิน และความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือดในระยะยาว

ความรู้สึกไม่สอดคล้องทางเพศกลับมา

บางลักษณะ เช่น เสียงทุ้ม มักคงอยู่ แต่กล้ามเนื้อ การกระจายไขมัน และพลังงานที่เปลี่ยนกลับ อาจทำให้ความทุกข์ใจเรื่องร่างกายกลับมาอีก

ขาดฮอร์โมนเพศ

กระดูก

• กระดูกบาง กระดูกพรุน
• มักไม่มีอาการจนกระดูกหัก

กล้ามเนื้อและแรง

• กล้ามลด ไขมันเพิ่ม
• เพลีย เหนื่อยง่าย

อารมณ์และการนอน

• ซึม หงุดหงิด นอนไม่หลับ
• ร้อนวูบวาบ เหงื่อออกกลางคืน

เผาผลาญและหัวใจ

• ไขมันหน้าท้อง ดื้ออินซูลิน
• เสี่ยงโรคหัวใจระยะยาว

ความทุกข์ใจเรื่องร่างกาย

• กล้ามและไขมันเปลี่ยนกลับ
• ความไม่สอดคล้องทางเพศกลับมา

Endocrine Society และ WPATH SOC-8 แนะนำใช้ฮอร์โมนทดแทนต่อเนื่องหลังผ่าตัดอวัยวะสร้างฮอร์โมน

ใช้ฮอร์โมนหลังผ่าตัดอย่างไร

• ส่วนใหญ่ใช้เทสโทสเตอโรนต่อในรูปแบบเดิม ทั้งแบบฉีดหรือเจลทา (ดู ฮอร์โมนข้ามเพศชาย (FTM))
• ขนาดอาจต้องปรับใหม่หลังผ่าตัด ตามผลเลือดและอาการ ไม่ควรใช้ขนาดเดิมโดยไม่ตรวจ
• ถ้าใช้เทสโทสเตอโรนไม่ได้ด้วยเหตุผลทางการแพทย์ แพทย์อาจพิจารณาฮอร์โมนทดแทนชนิดอื่นเพื่อปกป้องกระดูก
• ถ้าต้องหยุดชั่วคราว เช่น ช่วงผ่าตัดใหญ่ หรือขาดยา ควรคุยกับแพทย์เพื่อวางแผน ไม่ปล่อยให้ขาดนาน

การติดตามระยะยาว

ผลข้างเคียงที่ต้องเฝ้าระวังอ่านต่อได้ที่ ผลข้างเคียงฮอร์โมนเพศชายในทรานส์แมน

ดูแลกระดูกด้วยตัวเองควบคู่

1. ได้รับแคลเซียมจากอาหารให้พอ เช่น นม เต้าหู้แข็ง ปลาตัวเล็ก ผักใบเขียว
2. ได้วิตามินดีให้พอ ทั้งจากแดดและอาหาร หรือตามที่แพทย์แนะนำ (ดู แคลเซียม ซิงก์ และวิตามินดี)
3. ออกกำลังแบบลงน้ำหนักและฝึกแรงต้าน
4. งดบุหรี่ ลดแอลกอฮอล์

ถ้าหยุดฮอร์โมนไปนานแล้ว ควรทำอย่างไร

ไม่ต้องรู้สึกผิด หลายคนหยุดเพราะค่าใช้จ่าย ความไม่สะดวก หรือไม่มีใครบอก สิ่งที่ควรทำคือมาตรวจเลือดและประเมินสุขภาพ แล้วเริ่มฮอร์โมนกลับอย่างเหมาะสม แพทย์อาจแนะนำตรวจมวลกระดูกด้วย ถ้าค่าใช้จ่ายเป็นปัญหา ลองสอบถามสิทธิบริการฮอร์โมนเพื่อการยืนยันเพศสภาพของ สปสช. ที่สายด่วน 1330

ถ้ามีอาการซึมหนัก หรือมีความคิดทำร้ายตัวเอง โทรสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง

1. 1ไม่ต้องรู้สึกผิดหลายคนหยุดเพราะค่าใช้จ่าย ความไม่สะดวก หรือไม่มีใครบอก
2. 2ตรวจเลือด ประเมินดูระดับฮอร์โมนและสุขภาพโดยรวม อาจตรวจมวลกระดูก
3. 3เริ่มฮอร์โมนกลับขนาดตามที่แพทย์ประเมินจากผลเลือดและอาการ
4. 4ดูแลกระดูกควบคู่แคลเซียม วิตามินดี ออกกำลังแบบลงน้ำหนัก งดบุหรี่

ถ้าค่าใช้จ่ายเป็นปัญหา สอบถามสิทธิ สปสช. ที่สายด่วน 1330

ดูแลต่อเนื่องที่ Dr. Kris Clinic

ที่ Dr. Kris Clinic ผมดูแลทรานส์แมนทั้งก่อนและหลังผ่าตัด ตรวจเลือด ปรับขนาดฮอร์โมน และดูแลสุขภาพกระดูกและหัวใจในระยะยาว แบบเวชศาสตร์ครอบครัวที่ดูทั้งคน ทั้งที่คลินิกและออนไลน์ ถ้ากำลังวางแผนผ่าตัด อ่านเรื่องเตรียมตัวได้ที่ การประเมินและใบรับรองก่อนผ่าตัดยืนยันเพศ และภาพรวมที่ GAHT ครับ